IV CSK 507/11

Sygn. akt IV CSK 507/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa S. B.

przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń Spółce Akcyjnej w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 10 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 kwietnia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo przeciwko pozwanemu

ubezpieczycielowi o naprawienie szkody powstałej w uprawach powoda,

a spowodowanej suszą w okresie od maja do września 2008 r. Sąd ten nie

zanegował związania wartościami krytycznymi klimatycznego bilansu wodnego

(dalej „KBW”) ustalonymi w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi,

natomiast uznał za błędne związanie wskaźnikami KBW stwierdzonymi przez

Instytut Badawczy w P., co do dokładności których wyraził wątpliwości.

Za podstawę prawidłowego rozstrzygnięcia uznał jednoznaczne wnioski opinii

biegłego z Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej - Oddział w P.

Apelację pozwanego ubezpieczyciela uwzględnił Sąd Apelacyjny w ten

sposób, że wyrokiem reformatoryjnym oddalił powództwo. Uznał, że wg. art. 3 ust.

2 pkt 10 ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o ubezpieczeniach upraw rolnych i zwierząt

gospodarskich (Dz.U. Nr 150, poz. 1249 ze zm.), zwanej dalej „ustawą”, szkody

spowodowane przez suszę to szkody spowodowane wystąpieniem spadku KBW

poniżej wartości określonej dla m.in. poszczególnych gatunków roślin przez Instytut

w P. W tej sytuacji Sąd Apelacyjny przyjął, że błędne było prowadzenie dowodu z

opinii biegłego z zakresu meteorologii na okoliczność wystąpienia szkody

spowodowanej suszą i oparcie ustaleń na opinii tego biegłego, a to wobec

bezwzględnego nakazu opierania się na wskaźnikach Instytutu w P. W ocenie

Sądu odwoławczego, z interpretacji art. 3 ust. 2 pkt 10 oraz ust. 4 i 5 ustawy wynika

ograniczenie możliwości dowodzenia zaistnienia wypadku objętego ochroną

ubezpieczeniową. Ponieważ ze wskazań Instytutu w P. wynika, że nie nastąpiło

przekroczenie wartości krytycznych KBW w odniesieniu do gruntów powoda, to nie

zaistniał wypadek suszy objęty ochroną ubezpieczeniową.

Powód zaskarżył w całości wyrok Sądu Apelacyjnego, opierając skargę

kasacyjną na obu podstawach kasacyjnych.

W ramach pierwszej z podstaw skarżący zarzucił naruszenie art. 805 k.c.

w zw. z art. 3 ust. 2 pkt 10 i ust. 4 i 5 ustawy przez ich błędną interpretację

i uznanie, że szkoda spowodowana suszą może być ustalona wyłącznie wynikami

badań Instytutu Badawczego w P., który uznał, że nie doszło do spadku

3

krytycznych wskaźników KBW w uprawach powoda. W ocenie powoda wynikiem

błędnej interpretacji tych przepisów było ich niewłaściwe zastosowanie. Zarzut

naruszenia art. 65 k.c. uzasadniono wadliwą wykładnią postanowień umowy stron,

a w szczególności wadliwą interpretacją § 2 ust. 2 pkt 8 o.w.u. pozwanego,

prowadzącą do błędnego wniosku, że szkoda spowodowana suszą może być

ustalona wyłącznie na podstawie wyników badań Instytutu w P.

Zarzuty sformułowane w ramach drugiej podstawy kasacyjnej to naruszenie

art. 233 § 1 k.p.c. i art. 385 k.p.c. mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy,

uzasadnione naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów przez przyznanie

priorytetu wskaźnikom ustalonym przez Instytut w P., przy całkowitym pominięciu

wskaźników innych jednostek badawczych i w tej sytuacji uznanie, że apelacja

pozwanego nie była zasada.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powód wywodzi, że Sąd Apelacyjny

błędnie przyjął, iż przeprowadzenie dowodów z opinii biegłych z dziedziny

meteorologii na okoliczność ustalenia czy doszło do spadku wskaźników KBW

poniżej wskaźników krytycznych było niedopuszczalne, ponieważ stanowisko takie

sprzeciwia się przepisom ustawy. Skarżący także wywodzi, że okoliczność,

iż Instytut w P. nie ustalił spadku KBW poniżej wskaźników krytycznych, nie jest

równoznaczna z ustaleniem na tej podstawie, że nie doszło do zdarzenia

ubezpieczeniowego jakim jest szkoda spowodowana suszą.

Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona w odniesieniu do zarzutów

zgłoszonych w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej, natomiast jako bezzasadny

ocenić należało zarzut naruszenia przepisu art. 233 § 1 k.p.c. Jego uzasadnienie

ograniczono do kwestionowania oceny dowodów przez negowanie przyznania

priorytetu wskaźnikom ustalonym przez IUNiG w P., z pominięciem wyników badań

innych instytutów. Tymczasem z mocy art. 3983

§ 3 k.p.c. podstawą skargi

kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące m.in. oceny dowodow, natomiast zarzut

pominięcia dokonania oceny innych dowodów nie dowodzi naruszenia art. 233 § 1

4

k.p.c., a ewentualnie mógłby dowodzić naruszenia art. 382 k.p.c., którego

to zarzutu skarga kasacyjna jednak nie zawiera.

Ocena zasadności zarzutu naruszenia art. 805 k.c. w zw. z art. 3 ust. 2 pkt

10 oraz ust. 4 i 5 ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o ubezpieczeniach upraw rolnych

i zwierząt gospodarskich (Dz.U. Nr 150, poz. 1249 ze zm.), zwanej dalej „ustawą”,

wymaga przede wszystkim uprzedniej oceny dopuszczalnego przedmiotowego

zakresu zastosowania tej ustawy do stosunku prawnego zawiązanego umową

ubezpieczenia zawartą pomiędzy stronami niniejszego sporu. Jest to niezbędne

przed przesądzaniem o zasadności zarzutu błędnej wykładni art. 3 ust. 4 i 5

ustawy, którego badanie byłoby uzasadnione wówczas, gdyby przepisy te

znajdowały zastosowanie do rozstrzygnięcia niniejszego sporu.

Przedmiotowy zakres zastosowania ustawy określono w jej art. 1 ust. 1 pkt

1-3. Oznacza to, że ustawa reguluje następujące zasady:

1) stosowania dopłat do składek z tytułu zawarcia umów ubezpieczenia od

ryzyk określonych w pkt 1 art. 1 ustawy;

2) zawierania i wykonywania umów obowiązkowego ubezpieczenia określonych

upraw;

3) udzielania dotacji celowej na pokrycie części odszkodowania z tytułu szkód

spowodowanych przez suszę.

Innymi słowy, regulacja ustawą zasad zawierania i wykonywania umów

ograniczona została do umów ubezpieczenia obowiązkowego (pkt 2), natomiast

w odniesieniu do umów ubezpieczenia nie mających takiego obowiązkowego

charakteru ustawa reguluje jedynie zasady stosowania (udzielania) dopłat do

składek oraz udzielania dotacji celowej na pokrycie części odszkodowań z tytułu

szkód spowodowanych przez suszę. Wskazuje to na wyraźne zróżnicowanie

i sprecyzowanie przedmiotowego zakresu stosowania ustawy, poprzez objęcie jej

regulacją zasad zawierania i wykonywania ale jedynie umów ubezpieczenia

obowiązkowego określonych upraw, do których to umów, z oczywistych względów

leksykalnych, nie można zaliczyć umów ubezpieczenia dobrowolnego dotowanego.

Niniejszy spór o zasadność roszczenia o zapłatę odszkodowania z tytułu umowy

ubezpieczenia jest niewątpliwie sporem w płaszczyźnie wykonywania umowy

ubezpieczenia. Jednakże treść polisy oraz brzmienie wniosku o zawarcie umowy

5

ubezpieczenia, będącego integralną jej częścią (k. 11), dowodzi zawarcia przez

powoda z pozwanym umowy ubezpieczenia dobrowolnego dotowanego, mającego

pokrywać ewentualne szkody w uprawach kukurydzy spowodowane suszą.

Taka kwalifikacja umowy łączącej strony sporu przesądza o przedmiotowym

zakresie stosowania do niej przepisów ustawy, z uwzględnieniem przytoczonej,

zawartej w niej, regulacji art. 1 ust. 1 pkt 1-3. Ponieważ łącząca strony sporu

umowa ubezpieczenia nie jest umową ubezpieczenia obowiązkowego, lecz umową

ubezpieczenia dobrowolnego dotowanego, przeto przepisy tej ustawy nie określają

zasad zawierania i wykonywania tej umowy, a jedynie zasady udzielania dotacji

celowej na pokrycie części odszkodowań z tytułu szkód spowodowanych przez

suszę (art. 1 ust. 1 pkt 3 ustawy).

Z mocy art. 805 § 1 k.c. ubezpieczyciel zobowiązany jest spełnić określone

świadczenie w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku, co z mocy art.

805 § 2 k.c. pkt 1 - przy ubezpieczeniu majątkowym - oznacza zapłatę określonego

odszkodowania za szkodę powstałą wskutek przewidzianego w umowie wypadku.

O treści obowiązku ubezpieczyciela przesądza treść stosunku obligacyjnego

zawiązanego w wyniku zawarcia umowy ubezpieczenia. Jednakże treść tego

stosunku obligacyjnego wyznacza zarówno treść umowy jak również postanowień

wzorca umowy, doręczonego ubezpieczającemu przed zawarciem umowy przez

ubezpieczyciela, w postaci ogólnych warunków dobrowolnych, dotowanych

ubezpieczeń upraw rolnych i zwierząt gospodarskich, ustalonych uchwałą zarządu

strony pozwanej z dnia 10 lipca 2007 r. (k. 14 akt), cyt. dalej „o.w.u.”

Z postanowień § 1 o.w.u. wynika, że pozostałe postanowienia tego wzorca umowy

stosuje się do umów ubezpieczeń dobrowolnych objętych dopłatami na podstawie

ustawy. Ponieważ umowa ubezpieczenia łącząca strony sporu jest właśnie taką

umową dobrowolnego ubezpieczenia, przeto stosuje się do niej postanowienia

wspomnianego wzorca oraz przepisy ustawy, ale poświęcone zasadom udzielania

dotacji celowej i stosowania dopłat do składek, z wyłączeniem jednak przepisów

tej ustawy określających zasady zawierania i wykonywania umów. Ostatnio

wymienione przepisy znajdują bowiem zastosowanie tylko do umów ubezpieczenia

obowiązkowego (art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy), a taka umowa nie jest kanwą

niniejszego sporu.

6

W tej sytuacji należy przyjąć, że pozwany ubezpieczyciel odpowiada za

szkodę spowodowaną przez suszę, którą to szkodę należy rozumieć zgodnie

z postanowieniem z § 2 ust. 2 pkt 8 o.w.u., kształtującym w tym przedmiocie treść

węzła obligacyjnego łączącego strony sporu. Z mocy wspomnianego postanowienia

o.w.u. szkody spowodowane przez suszę oznaczają szkody spowodowane

wystąpieniem, we wskazanym okresie, spadku klimatycznego bilansu wodnego

(dalej KBW) poniżej wartości określonej dla poszczególnych gatunków roślin

uprawnych i gleb. Takie określenie w o.w.u. szkody spowodowanej przez suszę

zbieżne jest z określeniem szkody zawartym w art. 3 ust. 2 pkt 10 ustawy.

Jednakże ani postanowienie umowy stron (polisa z integralną jej częścią w postaci

wniosku), ani postanowienia o.w.u. nie zawierają żadnych ograniczeń stosowania

środków dowodowych odnośnie do wykazania przez ubezpieczającego faktu

spadku KBW poniżej wartości określonej przez właściwego Ministra dla

poszczególnych gatunków roślin uprawnych i gleb, a w szczególności nie zawierają

ograniczenia w postaci posługiwania się w tym zakresie wyłącznie wskaźnikami

KBW ogłoszonymi w dzienniku urzędowym przez właściwego Ministra na

podstawie danych przekazanych przez IUNiG – Państwowy Instytut Badawczy

w P.

Zważyć bowiem należy, że regulacja zawarta w art. 3 ust. 3 ust. 4 i 5 ustawy

nie dotyczy ani zasad stosowania dopłat do składek, ani zasad udzielania dotacji

celowej na pokrycie części odszkodowania, lecz przewiduje ograniczenia sposobu

i podstaw ustalania szkody spowodowanej suszą, co mieści się w pojęciu zasad

wykonywania umów, ale znajdujących zastosowanie wyłącznie w odniesieniu do

umów ubezpieczenia obowiązkowego (art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy).

W tej sytuacji trudno podzielić stanowisko Sądu Apelacyjnego, że nie jest

dopuszczalne - w odniesieniu do umowy ubezpieczenia dobrowolnego dotowanego

- prowadzenie innych dowodów na okoliczność ustalenia spadku klimatycznego

bilansu wodnego (KBW) poniżej wartości KBW określonych dla poszczególnych

gatunków roślin uprawnych i gleb przez właściwego ministra w drodze

rozporządzenia, przy wykorzystaniu wskaźników KBW, ogłoszonych przez Ministra

w drodze obwieszczenia w dzienniku urzędowym na podstawie danych

przekazanych przez IUNiG w P.

7

Wprowadzone w art. 3 ust. 4 i 5 ustawy ograniczenia odnośnie do elementu

mieszczącego się w zasadach wykonywania umowy, do oznaczania szkody

spowodowanej przez suszę, mają z mocy art. 1 ust. 1 pkt 2 zastosowanie

wyłącznie do umów ubezpieczenia obowiązkowego. Ponieważ zasady te nie

zostały powtórzone ani w umowie ubezpieczenia (polisie oraz wniosku), ani

w postanowieniach o.w.u. współkształtujących łącznie z umową treść stosunku

umownego ubezpieczenia dobrowolnego, przeto wynikające z art. 3 ust. 5 ustawy

ograniczenia co do podstaw ogłoszenia wskaźnika KBW nie mogą przekładać się

na ograniczenia dowodowe przy określaniu spadku KBW poniżej jego wartości

określonej w rozporządzeniu właściwego Ministra.

O wystąpieniu szkody spowodowanej suszą przesądza, w odniesieniu do

umowy ubezpieczenia dobrowolnego dotowanego, spadek KBW poniżej jego

wartości określonej przez właściwego Ministra (§ 2 ust. 2 pkt 8 o.w.u.), a brak jest

w odniesieniu do wspomnianych umów jakichkolwiek podstaw prawnych,

zawierających ograniczenia co do sposobu dowodzenia, że wspomniany spadek

nastąpił bądź nie nastąpił.

Ponadto Sąd Apelacyjny nieściśle odniósł wywiedziony przez siebie zakaz

prowadzenia innych dowodów celem ustalenia wartości odmiennych

niż wskazywane przez Instytut w P., ponieważ wartości KBW określa właściwy

Minister w drodze rozporządzenia (art. 3 ust. 4 ustawy), a nie Instytut w P., który

przekazuje jedynie dane będące podstawą dla właściwego Ministra do ogłoszenia

w drodze obwieszczenia w dzienniku urzędowym wskaźników KBW, z podziałem

na województwa (art. 3 ust. 5 ustawy).

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39815

§ 1 k.p.c.