IV CSK 451/11

Sygn. akt IV CSK 451/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa Banku Gospodarstwa Krajowego w W.

przeciwko Przedsiębiorstwu Usługowo - Handlowemu U. Spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością w G. - poprzednio Przedsiębiorstwu Usługowo- Handlowemu U.

Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w S., W. M., K. M. i G. R.

z udziałem interwenienta ubocznego po stronie powoda - Banku Polska Kasa Opieki Spółki

Akcyjnej w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 18 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego Przedsiębiorstwa Usługowo - Handlowego U. Spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością w G. - poprzednio Przedsiębiorstwa Usługowo -

Handlowego U. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w S.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 marca 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Powód - Bank Gospodarstwa Krajowego domagał się zasądzenia

od pozwanych - Przedsiębiorstwa Usługowo-Handlowego „U.” spółki z o.o., W. M.,

K. M. i G. R. zasądzenia kwoty 146 249,30 zł z odsetkami. Kwota ta została

zasądzona nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym. W październiku

2009 r. pozwany W. M. uznał powództwo do kwoty 68 386,40 zł.

Sąd Okręgowy zasądził dochodzoną kwotę z odsetkami oznaczonymi

w wyroku, dokonując następujących ustaleń faktycznych.

W dniu 29 października 2001 r. została zawarta umowa kredytu

inwestycyjnego pomiędzy Bankiem PKO SA i PUH ”U.”, na podstawie której

kredytobiorcy udzielono kredytu w wysokości 450 000 zł do października 2009 r.

Strony zawarły pięć umów przewłaszczenia na zabezpieczenie wierzytelności

kredytowej Banku, w których doszło do przewłaszczenia krów i jałówek

utrzymywanych przez kredytobiorcę. W dniu 13 listopada 2001 r. BGK (powód)

udzielił poręczenia bankowi – kredytodawcy w wysokości 450 000 zł, przy czym

poręczenie to obejmowało 40% wykorzystanej kwoty kredytu i pod

warunkiem ustanowienia zabezpieczenia wekslem in blanco, wystawionego przez

pozwaną spółkę „U.” z poręczeniem pozwanych W. M., K. M. i G. R. Spółka ta

wystawiła dwa weksle, do obu weksli załączona została deklaracja wekslowa,

upoważniająca BGK do uzupełnienia weksli kwotą należności wystawcy

(kredytobiorcy) wobec tego Banku. Poręczycieli ci podpisali deklarację wekslową z

zastrzeżeniem, że ograniczają swoją odpowiedzialność do kwoty 180 000 zł. W

styczniu 2001 r. W. M. (działający w imieniu spółki „U.”) złożył oświadczenie woli

o uchyleniu się od skutków oświadczenia woli w umowie kredytowej, podjętego

pod wpływem błędu. W związku z niewykonaniem przez kredytobiorcę

umowy kredytowej bank-kredytodawca przejął w marcu i kwietniu 2003 r.

kilkadziesiąt sztuk bydła i zaliczył kwotę 103 725 zł na poczet zadłużenia

kredytobiorcy. W lipcu 2003 r. BGK wykonał obowiązek poręczycielski i zapłacił

bankowi - kredytodawcy kwotę 142 996,14 zł, zawiadomił o tym pozwanych,

3

wypełnił weksel in blanco na łączną kwotę 146 249,30 zł z datą zapłaty na dzień

15 października 2003 r.

W procesie wytoczonym kredytodawcy przez pozwanego W. M. sąd

pozbawił skierowany przeciwko niego tytuł wykonawczy wykonalności w części

dotyczącej zapłaty ponad kwotę 59 645,20 zł (wyrok z dnia 25 stycznia 2007 r.). Po

wznowieniu postępowania zakończonego tym wyrokiem doszło do pozbawienia

wspomnianego tytułu wykonawczego wykonalności w stosunku do W. M. co do

dalszej kwoty 19.800 zł.

W ocenie Sądu Okręgowego, oświadczenie woli pozwanej spółki „U.” nie

zostało złożone pod wpływem błędu. Nie doszło do zaspokojenia całej

wierzytelności wynikającej z umowy kredytowej i wskazanej w bankowym tytule

wykonawczym z dnia 1 sierpnia 2003 r. Ogólne zadłużenie kredytowe zostało

pomniejszone o ustaloną przez bank wartość przejętych ruchomości z tytułu umów

przewłaszczenia i kwotę spłaconą przez BGK jako poręczyciela. Sąd Okręgowy

wziął też pod uwagę to, że w toku obecnego procesu doszło także

do ograniczenia zadłużenia kredytowego w wyniku częściowego pozbawienia

bankowego tytułu wykonawczego wykonalności. Sąd nie podzielił zarzutu

pozwanego W. M., że odpowiedzialność powoda (BGK) wobec banku-

kredytodawcy ograniczała się tylko do kwoty 68 386,40 zł. Z treści umowy

poręczenia bankowego wynikało, że było ono ograniczone i obejmowało 40%

wykorzystanej kwoty kredytu, przy czym kredytobiorca sam powinien wywiązywać

się z nałożonego na niego w umowie kredytowej obowiązku spłaty kredytu.

Takich spłat nie było, przy czym nie może być uznane za spłatę raty zaliczone na

poczet należności kredytowych wartości przewłaszczonych zwierząt po

wypowiedzeniu umowy kredytowej.

W wyniku rozpoznania apelacji K. M. (zaskarżającej cały wyrok) i apelacji

spółki „U.” (zaskarżającej wyrok w części zasądzającej 68 386,40 zł) Sąd

Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i zasadzając od pozwanych kwotę 146 249,30

zł, stwierdził, że apelacje te są uzasadnione jedynie w zakresie, w jakim Sąd

pierwszej instancji orzekł ponad żądanie w odniesieniu do odsetek za opóźnienie.

4

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne i oceny Sądu pierwszej

instancji, m.in. dotyczące braku błędu kredytobiorcy przy zawieraniu umowy

kredytowej (art. 84 k.c. i art. 86 k.c.). Powód dochodził od pozwanych kwoty

odpowiadającej wysokości kredytu spłaconego bankowi - kredytobiorcy

(interwenientowi w obecnym postępowaniu), w wysokości określonej umową

poręczenia, wyliczonej od rzeczywiście niespłaconej części kredytu i przy

uwzględnieniu prawidłowo wystawionego przez bank-kredytodawcę bankowego

tytułu egzekucyjnego nr 42/2003 z 1 sierpnia 2003 r. Ten tytuł obejmował pozostałe

zadłużenie kredytowe spółki „U.” po odliczeniu kwot udzielonych zabezpieczeń i

kwot ze sprzedaży przewłaszczonych krów. Mimo pozbawienia tytułu

wykonawczego w części wykonalności (w wyniku innych postępowań) pozwany W.

M. pozostawał dłużnikiem banku-kredytodawcy co do kwoty, w jakiej tytuł

wykonawczy nie został pozbawiony tej wykonalności. W rezultacie prawidłowe są

ustalenia Sądu Okręgowego, że sprawa o pozbawienie tytułu wykonawczego

wykonalności dotyczyła wierzytelności nieobejmującej zapłaty tytułem udzielonego

poręczenia przez powoda.

Analizując treść umowy kredytowej, treść umowy poręczenia z dnia

13 listopada 2001 r. oraz sam sposób udzielania takiego poręczenia przez BGK,

Sad Apelacyjny stwierdził, że umowa kredytowa nie uzależniała możliwości

uruchomienia poszczególnych zabezpieczeń (w tym poręczenia BGK

od wcześniejszego zaspokojenia należności kredytowej z innych zabezpieczeń.

Poręczenie mogło być wyliczone od kwoty udzielonego kredytu, ponieważ w ogóle

nie doszło do spłaty kapitału przez dłużnika (kredytobiorcę). Treść umowy

poręczenia wskazuje na to ,że poręczenie to obejmuje zobowiązanie wynikające

z umowy kredytowej, zawartej z pozwaną spółką „U.”, w wysokości 40%

wykorzystanej kwoty kredytu objętego poręczeniem w przypadku, gdyby

kredytobiorca nie wykonał zobowiązań z tytułu umowy kredytowej w oznaczonym

terminie. BGK (poręczyciel) ustalił w dacie wykonania zobowiązania, w jakiej

wysokości wierzytelność kredytowa została już spłacona, a sposób wyliczenia

wypłaconej wierzycielowi kwoty był zgodny z postanowieniami § 2 umowy

poręczenia.

5

W skardze kasacyjnej pozwanego kredytobiorcy (PPH „U.”) podnoszono

zarzuty naruszenia prawa materialnego, tj. art. 65 § 2 k.c., art. 876 § 1 k.c. w zw. z

art. 879 § 1 k.c., art. 883 § 1 i 2 k.c. i art. 887 k.c. Skarżący wnosił o uchylenie

zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa co do kwoty 77.862,90 (zdaniem

skarżącego, nie miał on legitymacji biernej w tym zakresie), ewentualnie – o

uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Sąd Najwyższy związany jest ustaleniami faktycznymi Sądów meriti

(art. 3983

§ 3 k.p.c.).Dlatego w postępowaniu kasacyjnym nie może być brana pod

uwagę argumentacja powoda nawiązująca do „niewłaściwego oszacowania

przejętego stada krów” w związku ze skorzystaniem przez kredytodawcę

z zabezpieczenia w postaci przewłaszczenia tych zwierząt.

2. Jeżeli powód kwestionuje zakres roszczenia subrogacyjnego

powodowego Banku (art. 518 § 1 pkt 1 k.c.) po wykonaniu przez ten Bank

obowiązku poręczycielskiego, to niezrozumiałe pozostaje podnoszenie zarzutów

naruszenia art. 883 § 1 i § 2 k.c. dotyczących ekscepcji poręczyciela

wobec wierzyciela. Podobna uwaga odnosi się także do podnoszonego zarzutu

naruszenia art. 887 k.c., który przewiduje przecież powstanie kontraktowego

obowiązku odszkodowawczego wierzyciela wobec poręczyciela, gdy poręczyciel

wykaże wszystkie przesłanki tej odpowiedzialności (art. 471 k.c.). Rzecz jasna,

o zakresie wstąpienia poręczyciela w prawa zaspokojonego wierzyciela decyduje

zawsze zakres spełnionego świadczenia, do którego był zobowiązany poręczyciel

na podstawie umowy poręczenia z 2001 r.

3. Skarżący kwestionuje istnienie roszczenia subrogacyjnego

powodowego Banku wobec kredytobiorcy (dłużnika głównego) w odniesieniu

do kwoty 77.862,90 zł, co wynika, zdaniem skarżącego, z nieuzasadnionego

przyjęcia przez Sąd Apelacyjny szerszego zakresu odpowiedzialności

poręczyciela wobec kredytodawcy (interwenienta ubocznego) niż uzasadniałaby

to treść umowy poręczenia z dnia 13 listopada 2001 r. Podstawowe znaczenie

w rozpoznawanej sprawie ma zatem treść umowy poręczenia zawartej między

6

powodem a bankiem – kredytodawcą i ukształtowana nią odpowiedzialność BKG

jako poręczyciela.

Umowa ta została zawarta przy uwzględnieniu przepisów ustawy z dnia

8 maja 1997 r. o poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez Skarb Państwa

oraz niektóre osoby prawne (t. j. Dz. U z 2003 r. nr 174, poz. 1689 ze zm.;

cyt. dalej jako ustawa z 1997 r.). Poręczenia udzielono w wyniku wykonania umowy

o udzieleniu poręczenia zawartej między kredytobiorcą „U.” i BGK w dniu

13 listopada 2001 r. Z reguły poręczenie BGK w ramach reżimu prawnego

przewidzianego ustawą z 1997 r udzielane jest jako tzw. poręczenie częściowe,

w którym zakres odpowiedzialności banku-poręczyciela obejmuje tylko część

zadłużenia głównego określanego procentowo. Na pewno chodzi tu o poręczenie

o wyraźnej funkcji stymulacyjnej, pozwalającej na inicjowanie przez kredytobiorcę

różnych przedsięwzięć gospodarczych i angażowanie jednocześnie własnych

funduszy. Kredytobiorca i interweniujący bank-poręczyciel żądają wówczas od

kredytobiorcy ustanowienia odpowiednich zabezpieczeń własnych wierzytelności,

kredytodawca – wierzytelności kredytowych, a BGK (poręczyciel) - wierzytelności

subrogacyjnej, powstającej wobec kredytobiorcy w wyniku wykonania obowiązku

poręczycielskiego (art. 518 § 1 pkt 1 k.c.). W rezultacie może pojawić się wiele

zabezpieczeń wspomnianych wierzytelności (tzw. wielość zabezpieczeń),

a w związku z tym - też i kwestia, kolejności (sekwencji) oraz skutków prawnych

korzystania (lub niekorzystania) przez wierzyciela z takich zabezpieczeń.

Wspomniana konstrukcja tzw. poręczenia częściowego, nieobejmującego

ubocznych elementów długu głównego (prowizji, odsetek za opóźnienie i innych

opłat należnych kredytobiorcy, § 3 ust. 6 umowy), a także - wielości zabezpieczeń,

pojawiły się właśnie w rozpoznawanej sprawie.

Skarżący kwestionuje przyjętą przez Sąd Apelacyjny interpretację treści

umowy poręczenia z dnia 13 listopada 2001 r. Chodzi o prawne znaczenie

klauzul umownych sformułowanych przede wszystkim w art. 2 i 3 tej umowy.

Zgodnie z § 2 umowy, ”poręczenie obejmuje zobowiązanie wynikające z umowy

(kredytowej) w wysokości 40% wykorzystanej kwoty kredytu objętego poręczeniem,

gdyby kredytobiorca nie wykonał zobowiązań z tytułu umowy kredytowej

7

w oznaczonym terminie” (§ 2 ust. 1 ), przy czym „każda spłata raty kredytu

dokonana przez kredytobiorcę obniża kwotę odpowiedzialności BGK z tytułu

poręczenia. Kwota udzielonego poręczenia, o którym mowa w ust. 1, ulegać będzie

zmniejszeniu proporcjonalnie do dokonanych spłat” (§ 2 ust. 2). W § 3 umowy

przewidziano przesłanki powstania obowiązku świadczenia po stronie BGK, w tym

m.in. podjęcie przez kredytodawcę „czynności zmierzających do odzyskania części

należności niezabezpieczonej poręczeniem BGK, w szczególności poprzez

wszczęcie postępowania egzekucyjnego lub przystąpienie do realizacji innych form

zabezpieczenia spłaty kredytu”.

Według skarżącego, nie można akceptować takiej wykładni wspomnianych

postanowień umowy, iż „poręczenie obejmuje 40% wykorzystanej kwoty kredytu

jedynie z uwzględnieniem spłat dokonanych przez kredytobiorcę, jednakże bez

uwzględnienia realizacji innych zabezpieczeń”. Obie strony rozumiały bowiem treść

umowy poręczenia w ten sposób, że kwota poręczenia będzie stanowiła

odpowiedni procent pozostałego do zapłaty zadłużenia po odliczeniu kwot

uzyskanych z prawidłowej realizacji innych zabezpieczeń (przewłaszczenia

poszczególnych sztuk bydła). Skarżący powołuje się w tym zakresie także

na postanowienia art. 3 ust. 6 pkt 2 ustawy z 1997 r. regulującego (od 2009 r.)

konstrukcję tzw. poręczenia częściowego.

Należy podzielić wykładnię postanowień umowy poręczenia w odniesieniu

do zakresu odpowiedzialności poręczyciela, przyjętą przez Sądy meriti. Rzecz

jasna, podstawowe znaczenie ma tu treść tych postanowień, a nie regulacje

prawne zawarte obecnie w ustawie 1997 r. Punktem wyjścia do tej interpretacji

powinno stanowić założenie, w jaki sposób miało pełnić swą funkcję

zabezpieczającą poręczenie częściowe, udzielone przez BGK, w relacji do

wierzytelności kredytowej (kapitału kredytu). Chodzi o to, czy poręczenie częściowo

odnosi się do części zadłużenia kredytowego kredytobiorcy, przy czym

nie występuje tu rozgraniczenie na „należność niezabezpieczoną poręczeniem”

i należność nim objęto, czy takiego rozróżnienia w ogóle nie dokonano

w treści umowy poręczenia. Pozostaje tylko kwestia sposobu oznaczenia

(zindywidualizowania) tej części długu głównego (kredytowego), który jest, a który

nie jest objęty poręczeniem częściowym (w 40%). Nietrudno zauważyć, że w obu

8

tych wariantach poręczenia inaczej może kształtować się odpowiedzialność

poręczyciela. W pierwszym wariancie zakres odpowiedzialności poręczyciela

kształtuje nie tylko ogólne wskazanie części długu głównego (np. 40%), ale także -

stan faktycznego zadłużenia dłużnika głównego w odniesieniu do długu objętego

poręczeniem (należności zabezpieczonej). W wariancie drugim poręczyciel

odpowiadałby zawsze w zakresie wskazanym w treści poręczenia (np. 40%

całego aktualnego zadłużenia). Swoboda kontraktowa (art. 3531

k.c. może

powodować możliwość przyjmowania jeszcze innych wariantów tzw. poręczenia

częściowego w sytuacji, w której pojawia się jeszcze wielość zabezpieczeń, byleby

zakres odpowiedzialności poręczyciela był zgodny z regułą przewidzianą w art.

879 § 1 k.c.

W umowie poręczenia BKG z 13 listopada 2001 r. przyjęto,

oczywiście, pierwszy wspomniany wariant poręczenia częściowego, o czym

świadczy treść § 2-3 umowy. W § 3 ust. 1 b wyraźnie wspomina się o ”należności

niezabezpieczonej poręczeniem BGK”, a w art. 2 ust. 1 i 2 oznaczono część

zadłużenia kredytowego, która jest objęta poręczeniem („kredyt wykorzystany”

przez kredytobiorcę, każda spłata przez kredytobiorcą „obniża kwotę

odpowiedzialności BGK z tytułu poręczenia, mechanizm zmniejszania kwoty

poręczenia” proporcjonalnie do dokonanych rat”). Należy przyjąć, że takie

wyróżnienie (indywidualizacja) długu głównego objętego poręczeniem jest

dopuszczalne. W umowie poręczenia (876 k.c.) można ograniczyć

odpowiedzialność poręczyciela we wskazany sposób, tj. jedynie do procentowo

ujętego długu głównego (kapitału długu kredytu bez odsetek i innych należności

bocznych) i odpowiednio oznaczyć część tego długu, objętą i nieobjętą

poręczeniem.

Należności uzyskane z wykorzystania zabezpieczenia

w postaci przewłaszczenia zwierząt zmniejszało, oczywiście, zadłużenie ogólne

kredytobiorcy, wynikające z umowy kredytowej. Określenie zakresu

odpowiedzialności poręczyciela (40% kapitału długu głównego) należało obliczać

w relacji do takiego zadłużenia ogólnego i tak też uczyniono. Natomiast trafnie

Sąd Apelacyjny stwierdził brak podstaw do przyjęcia, że obliczenie 40%

wykorzystanej (przez kredytobiorcę) kwoty kredytu może nastąpić po odliczeniu

9

(należności uzyskanych) z innych zabezpieczeń (s. 14 uzasadnienia zaskarżonego

wyroku i s. 7 skargi).

Jeżeli w umowie poręczenia z 2001 r. strony, jak zauważa skarżący,

ustanowiły kolejność korzystania przez kredytodawcę (interwenienta)

z ustanowionych zabezpieczeń, to taka sekwencja korzystania determinowała

jedynie powstanie obowiązku świadczenia po stronie poręczyciela (§ 3 ust. 1 pkt b;

wymaganie uprzedniego podjęcia przez „kredytobiorcę czynności zmierzających

do odzyskania należności niezabezpieczonej poręczeniem BGK, w szczególności

poprzez (…) przystąpienie do realizacji innych form zabezpieczenia spłaty

kredytu”). Natomiast dochodzenie zapłaty od poręczyciela nie było uzależnione

(w umowie o kredyt i w umowie poręczenia) od korzystania z innych zabezpieczeń,

zwłaszcza z przewłaszczenia zwierząt dla zabezpieczenia.

Zarzut naruszenia art. 65 § 2 k.c. dotyczący niewłaściwej interpretacji umowy

poręczenia w przedstawionym zakresie okazał się zatem niewłaściwy.

Warto zaznaczyć, że w skardze kasacyjnej kwestionując zakres roszczenia

subrogacyjnego powodowego Banku, w ogóle nie podniesiono zarzutu naruszenia

art. 518 § 1 pakt 1 k.c. Istniały zatem podstawy do oddalenia skargi jako

nieuzasadnionej (art. 39814

k.p.c.).