III CSK 317/11

Sygn. akt III CSK 317/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa M. K.

przeciwko K. B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 21 czerwca 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 lipca 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

pozwanego kwotę 2700 zł (dwa tysiące siedemset) tytułem

zwrotu kosztów procesu w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

2

Powództwo M. K. o zapłatę kwoty 101057,41 zł z ustawowymi odsetkami od

22 maja 2010 r. tytułem równowartości nakładów poczynionych w ramach

umowy dzierżawy na nieruchomość, stanowiącą obecnie własność pozwanego K.

B., zostało uwzględnione przez Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 9 marca 2011 r.

Po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji pozwanego Sąd Apelacyjny

zaskarżonym wyrokiem zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że

powództwo oddalił i obciążył powoda obowiązkiem ponoszenia kosztów procesu.

Rozstrzygnięcie oparte zostało na następujących ustaleniach Sądu

Okręgowego, uzupełnionych ustaleniach Sądu Apelacyjnego i wnioskach tego

Sądu:

W dniu 8 września 1991 r. powód zawarł z poprzednikiem prawnym

pozwanego – K. O. - umowę dzierżawy na czas nieokreślony nieruchomości

obejmującej część działki nr 53 o powierzchni 20 arów, położonej w K. przy ul. K.

13, z której zamierzał korzystać w ramach prowadzonej przez siebie działalności

gospodarczej. Na nieruchomości znajdowała się niezdatna do użytku stodoła.

Ustalone zostało także przez strony tej umowy, że powód będzie mógł na własny

koszt, za zgodą wydzierżawiającego przystosować nieruchomość do swoich

potrzeb, jak też zastrzeżono na rzecz powoda prawo pierwokupu tej nieruchomości.

Pozwany kupił opisaną nieruchomość w dniu 2 września 1996 r., zawierając

umowę sprzedaży z K. O. i K. Z. i wstąpił w stosunek dzierżawy z powodem.

Następnie wezwał powoda do opuszczenia nieruchomości. Powód skierował

przeciwko K. O. i K. B. żądanie ustalenia nieważności wymienionej umowy

sprzedaży nieruchomości ewentualnie zasądzenia kwoty 81000 zł tytułem

odszkodowania i wartości poczynionych nakładów, które zostało oddalone

wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 2 czerwca 1999 r. sygn. akt I ACa … . Do

wydania nieruchomości przez powoda doszło w dniu 31 lipca 2003 r., w wykonaniu

wyroku Sądu Okręgowego z dnia 14 stycznia 2003 r., którym nakazano powodowi

wydanie nieruchomości i oddalono jego powództwo wzajemne o zapłatę kwoty

150000 zł tytułem wartości poczynionych nakładów. Apelacja M. K. została

oddalona wyrokiem z dnia 13 czerwca 2003 r. W ramach kolejnej sprawy K. B.

domagał się od M. K. zapłaty kwoty 201563,90 zł tytułem czynszu dzierżawnego za

3

okres do 30 września 1998 r. i wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości bez

tytułu prawnego za okres do 31 lipca 2003 r. K. K. złożył zarzut potrącenia własnej

wierzytelności w wysokości 231522,81 zł tytułem wartości nakładów dokonanych

przez niego na nieruchomość. W toku tego postępowania, w sprawie sygn. akt I C

…, Sąd Okręgowy ustalił, że strony umowy dzierżawy postanowiły, że dzierżawca

może przystosować nieruchomość do własnych potrzeb, w

szczególności przeprowadzić remont ogrodzenia i studni, wybudować dojazd,

doprowadzić energię elektryczną. Wydzierżawiający zobowiązał się wykupić

obiekty wykonane za jego zgodą przez dzierżawcę, jeśli nie mogłyby być

rozebrane. Ponadto potwierdzone zostało, że dzierżawca jeszcze przed zawarciem

umowy wykonał pewne prace na nieruchomości. W tym czasie nieruchomość

położona w pobliżu rzeki R., stanowiła nieużytek, była niezagospodarowana i

pozbawiona infrastruktury technicznej. Dzierżawca urządził utwardzoną drogę

dojazdową od strony ulicy K. i utwardził plac techniczny w centralnej i

zachodniej części, doprowadzając do funkcjonalnego podzielenia działki na dwie

części, wykorzystywaną jako plac parkingowo - składowy z obiektami w postaci wiat

oraz zadrzewioną. Nieruchomość położona była, zgodnie z planem

zagospodarowania przestrzennego, w obszarze miejskiej zieleni publicznej. Od

września 1996 r. M. K. nie płacił czynszu dzierżawnego. Wysokość możliwego do

uzyskania czynszu dzierżawnego w okresie objętym żądaniem obecnego

właściciela wynosiła 67000 zł, a przy uwzględnieniu przedawnienia roszczenia za

okres od stycznia do lipca 1997 r., 62277,61 zł. Określone zostały również nakłady

dokonane przez dzierżawcę. Do trwałych nakładów zaliczono podniesienie poziomu

działki z częściowym utwardzeniem nawierzchni i wykonanie utwardzonej drogi

dojazdowej o łącznej wartości 76812,21 zł oraz poszerzenie prawego wału

przeciwpowodziowego rzeki R. na północnej długości granicy działki, zakończone w

1998 r., o wartości 86522,81 zł, będące zarazem nakładem koniecznym. Do

skutecznego wypowiedzenia umowy dzierżawy doszło w dniu doręczenia

dzierżawcy pozwu w sprawie o wydanie przedmiotu dzierżawy, co nastąpiło 7

września 1998 r., a do jej rozwiązania w dniu 31 grudnia 1999 r. Sąd Okręgowy w

omawianej sprawie przyjął, że podstawą wzajemnych rozliczeń stron w odniesieniu

do czynszu i nakładów są przepisy dotyczące stosunku dzierżawy oraz

4

postanowienia umowy. Dzierżawca mógł przedstawić do potrącenia

z roszczeniem wynajmującego wartość nakładów ulepszających nieruchomość

o łącznej wartości 163335,02 zł. Prace obejmujące poszerzenie wału były

wykonane za milczącą aprobatą nabywcy K. B. i zdecydowanie zwiększały wartość

nieruchomości. Powództwo K. B.a zostało oddalone wyrokiem Sądu Okręgowego

z dnia 2 września 2008 r. z uwagi na to, że doszło do potrącenia jego wierzytelności

z wierzytelnością M. K., która była wyższej wartości. Apelacja K. B. została

oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 11 marca 2009 r., a postanowieniem

z dnia 17 grudnia 2009 r. Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia jego skargi kasacyjnej

do rozpoznania.

W rozpoznawanej sprawie Sąd Okręgowy uznał, że skoro powód zgłaszał

żądania zasądzenia należności dotyczących wartości dokonanych przez niego

nakładów we wskazanych sprawach, w sprawie sygn. akt I C … przedstawił do

potrącenia wierzytelność tych nakładów dotyczącą, a wniesienie pozwu

w rozpoznawanej sprawie nastąpiło w dniu w dniu 19 lutego 2010 r., to roszczenia

nie można uznać za przedawnione. Doszło bowiem do skutecznego przerwania

biegu terminu przedawnienia przewidzianego w art. 677 w związku z art. 694 k.c.

Sąd Apelacyjny uzupełnił ustalenia Sądu Okręgowego w odniesieniu do

czynności powoda, podejmowanych w wymienionej sprawie, a dotyczących

zgłoszenia zarzutu potrącenia. W piśmie z dnia 16 lipca 2002 r. powód zawarł

oświadczenie, że podnosi zarzut potrącenia z roszczeniem K. B. z tytułu czynszu

najmu, swojego roszczenia z tytułu nakładów poniesionych na działkę, w

szacunkowo wyrażonej kwocie, nie niższej niż 50000 zł oraz wymienił te nakłady.

Następnie w piśmie z dnia 15 listopada 2002 r. ogólnikowo wspomniał, że swoje

nakłady szacuje na kwotę 262 000 zł, a w piśmie z dnia 15 stycznia 2003 r.

oświadczył, że podtrzymuje zarzut potrącenia podniesiony w piśmie z dnia 16 lipca

2002 r. Kolejne pismo z dnia 2 marca 2006 r. obejmowało stwierdzenie, że potrąca

z dochodzonej przez K. B. wierzytelności kwotę 145000 zł, zgodnie z wcześniej

dokonanym szacunkiem biegłego.

Sąd Apelacyjny uznał, że przedmiotem rozpoznania w sprawie oznaczonej

sygnaturą I C … było roszczenie K. B. o zapłatę czynszu dzierżawnego i

wynagrodzenia za korzystanie przez powoda z nieruchomości bez tytułu prawnego.

5

Nie jest objęte powagą rzeczy osądzonej roszczenie M. K., przedstawione do

potrącenia z roszczeniem K. B. Ocena zasadności zarzutu potrącenia nie znajduje

wyrazu w wyroku, nie może być przedmiotem zaskarżenia. Zarzut potrącenia

stanowi formę obrony pozwanego, której nie można traktować za równoważną z

dochodzeniem roszczenia, mimo jego merytorycznego charakteru. Uwzględnienie

zarzutu potrącenia nie wiąże, co do faktu istnienia wierzytelności, sądu

orzekającego w innej sprawie, przed którym dochodzona jest dalsza część

wierzytelności wynikającej z tego samego stosunku prawnego. Sąd Okręgowy

winien wziąć pod uwagę poglądy wyrażone w poprzednio prowadzonej

sprawie, ale nie było podstaw do automatycznego przenoszenia poczynionych tam

ustaleń i wniosków prawnych na grunt rozpoznawanej sprawy. Oparcie

rozstrzygnięcia na ustaleniach z innej sprawy (IC …) doprowadziło do naruszenia,

przez błędne zastosowanie, art. 365 § 1 k.p.c. Nie doszło zatem do rozpoznania

istoty sprawy, z uwagi na brak ustaleń koniecznych do oceny zasadności

roszczenia objętego pozwem. Były jednak podstawy do oceny zgłoszonego przez

pozwanego zarzutu przedawnienia roszczenia w oparciu o przedstawione,

niesporne fakty wynikające z akt poprzedniej sprawy. Nakłady, których

równowartości zasądzenia domaga się powód, były nakładami użytecznymi,

ulepszającymi nieruchomość, chociaż dla oceny zarzutu przedawnienia kategoria

ich nie ma znaczenia. Zwrot wydatków poniesionych na dokonanie nakładów

dochodzony jest na podstawie przepisów regulujących umowę dzierżawy i

stosowanych odpowiednio przepisów o najmie - art. 677 w związku z art. 694 k.c. Z

uwagi na to, że roszczenie o zwrot tych wydatków stało się wymagalne z dniem

zwrotu dzierżawionej nieruchomości - 31 lipca 2003 r. i wydzierżawiający złożył

oświadczenie, że nie zamierza zatrzymać żadnych nakładów, to roszczenie

dochodzone w rozpoznawanej sprawie uznać należało za przedawnione, ponieważ

z dniem 1 sierpnia 2004 r. upłynął roczny termin przewidziany art. 677 w związku z

art. 694 k.c. Nie doszło do przerwania biegu przedawnienia. W odniesieniu do

powództwa wzajemnego zgłoszonego w sprawie I C … roszczenie nie było jeszcze

wymagalne, a co do problemu przerwania biegu terminu przedawnienia przez

zgłoszenie zarzutu potrącenia w sprawie I C … za wiążące uznać należało

stanowisko wyrażone w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

6

19 października 2007 r., III CZP 56/07, OSNC 2008/5/44, wskazujące że

podniesienie zarzutu potrącenia przerywa bieg terminu przedawnienia objętego nim

roszczenia do wysokości wierzytelności dochodzonej przez powoda. Za prawidłowe

i skuteczne zgłoszenie zarzutu potrącenia mogło być uznane jedynie oświadczenie

zawarte w piśmie z dnia 2 marca 2006 r. i już wówczas przedstawione przez

powoda roszczenie było przedawnione. Żądanie zwrotu wydatków na nakłady

poczynione po wygaśnięciu umowy dzierżawy przedawniło się w terminie

określonym art. 229 k.c. (powołanie art. 299 k.c. traktować należy jako oczywistą

omyłkę). Zgłoszenie przez pozwanego zarzutu przedawnienia nie stanowi

nadużycia prawa podmiotowego.

Powód oparł skargę kasacyjną na obu podstawach przewidzianych art. 3983

§ 1 k.p.c. Naruszenie prawa materialnego łączy z błędną wykładnią:

- art. 123 § 1 pkt 1 k.c. w związku z art. 124 § 1, art. 498 k.c. w związku z art.

316 k.c. przez przyjęcie, że zarzut potrącenia roszczenia o zwrot nakładów

na nieruchomość, zgłoszony przed sądem przed powstaniem wymagalności objętej

nim wierzytelności, nie przerywa biegu terminu przedawnienia, w sytuacji, gdy

wierzytelność ta stała się wymagalna przed zakończeniem postępowania;

- art.123 § 1 w związku z art. 498 § 1 i art. 499 oraz art. 65 § 1 k.c. przez

przyjęcie, że nie jest wystarczające skonkretyzowanie wierzytelności objętej

zarzutem potrącenia co do jej wysokości przez podanie przesłanek jej powstania

i okoliczności wskazujących na zakres oraz przedstawienie dowodów w celu

precyzyjnego określenia;

- art. 677 w związku z art. 694, art. 123 § 1 pkt 1, art. 124 § 1 k.c. w związku

z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. polegającą na przyjęciu, że roczny termin przedawnienia

rozpoczyna bieg w dniu zwrotu rzeczy, a nie w dniu zakończenia postępowania

sądowego, w którym został podniesiony zarzut potrącenia wierzytelności.

Niewłaściwe zastosowanie lub niezastosowanie prawa materialnego dotyczy art.

123 § 1 pkt 1 w związku z art. 499, art. 65 § 1, art.498 § 1 i § 2 k.c. w związku z art.

316 § 1 k.p.c. i polega na przyjęciu, że zarzut potrącenia zgłoszony w sprawie IC

…, w piśmie z dnia 16 lipca 2002r., precyzowany w piśmie z dnia15 listopada 2002

r., w piśmie z dnia 2 marca 2006 r. oraz na rozprawie w dniu 9 września 2008 r.

nie doprowadził do przerwania biegu terminu przedawnienia roszczenia o zwrot

7

nakładów na nieruchomość w granicach żądania powoda w sprawie IC …, ze

względu na niewystarczające zindywidualizowanie i skonkretyzowanie

wierzytelności przedstawionej do potrącenia, w sytuacji, gdy z treści oświadczenia

i zachowania powoda wynika, że dotyczyło ono wierzytelności w pełnej wysokości i

wszelkich nakładów na nieruchomość, a dalsze oświadczenia precyzowały jedynie

to pierwsze, stosownie do wyników postępowania i zwrotu nieruchomości.

Naruszenie przepisów postępowania, mogące mieć wpływ na wynik sprawy,

dotyczy art. 382 k.p.c. przez pominięcie części materiału dowodowego zebranego

w sprawie, odnoszącego się do oceny zindywidualizowania i skonkretyzowania

wierzytelności przedstawionej do potrącenia w odniesieniu do zdolności do

wywołania skutku w postaci przerwania biegu terminu przedawnienia,

a w szczególności materiałów zebranych w sprawie IC …, dotyczących innych

okoliczności, w tym całej treści pism i przeprowadzonych dowodów uzupełniających

zakres i wysokość wierzytelności przedstawionej do potrącenia.

Skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Oparcie skargi kasacyjnej na podstawie przewidzianej w art. 3983

§ 1

pkt 2 k.p.c. wymaga, dla jej skuteczności, poza wskazaniem przepisu

postępowania i określeniem na czym polega jego naruszenie, wykazania przez

skarżącego, że następstwa podawanych wadliwości były tego rodzaju,

że kształtowały lub współkształtowały treść zaskarżonego orzeczenia (przykładowo

por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 sierpnia 2010 r., I CSK 616/09, niepubl.;

z dnia 2 kwietnia 1997r., II CKN 98/96, OSNC 1997/10/144; z dnia11 marca

1997 r., III CKN 13/97, OSNC 1997/8/114; z dnia z dnia 10 lutego 1997 r., I CKN

57/96, OSNC 1997/6-7/82; z dnia 29 listopada 1996 r., III CKN 14/96, OSP

1997/3/6). Przepis art. 382 k.p.c. ma charakter ogólnej normy kompetencyjnej,

która przesądza, że postępowanie apelacyjne jest merytoryczną kontynuacją

postępowania prowadzonego przed sądem pierwszej instancji, a orzeczenie sądu

odwoławczego wydawane jest na podstawie wyników postępowania dowodowego

przeprowadzonego w obu instancjach. Na niedochowanie tego nakazu można

powoływać się w skardze kasacyjnej, jeśli sąd drugiej instancji orzekł

8

z pominięciem części materiału dowodowego, która decyduje o nieprawidłowym

rozstrzygnięciu (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2011 r., I CSK

261/10; z dnia 1 kwietnia 2011 r., II PK 248/10, niepubl.; z dnia 22 lipca 2010 r.,

I CSK 511/09, postanowienie z dnia 28 stycznia 2011 r., I CSK 205/10, niepubl.).

W rozpoznawanej sprawie nie doszło do naruszenia omówionego uregulowania.

Skarżący podał, że podniesiony zarzut dotyczy nieuwzględnienia przez Sąd

Apelacyjny, przy ocenie stopnia skonkretyzowania wierzytelności przedstawionej do

potrącenia, materiału dowodowego zebranego w sprawie I C …, w tym treści

wszystkich składanych przez niego pism, w zakresie wykraczającym poza

precyzowaną kwotę tej wierzytelności. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd

Apelacyjny wskazał na nieprawidłowość przenoszenia na grunt tej sprawy ustaleń

faktycznych i wniosków Sądu rozpoznającego sprawę poprzednią, w następstwie

przyjęcia związania wcześniej wydanym rozstrzygnięciem. Podkreślił, że istotne

znaczenie dla rozpoznawanej sprawy miały fakty dotyczące skuteczności

podniesienia przez powoda zarzutu potrącenia i oceny zarzutu przedawnienia

roszczenia. Skarżący nie wykazał, że pominięty, w jego ocenie, materiał

dowodowy, którego dokładnie nie określił, mógłby wpłynąć na treść rozstrzygnięcia.

W odniesieniu do podstawy objętej art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. rozważenia

wymaga w pierwszej kolejności ocena skuteczności zgłoszenia przez pozwanego

w sprawie IC … zarzutu potrącenia. Do umorzenia wzajemnych wierzytelności

dwóch podmiotów dochodzi, stosownie do art. 499 k.c., przez złożenie

oświadczenia drugiej stronie. Potrącenie jest jednostronną czynnością prawną,

oświadczeniem woli uprawnionego, złożonym z zachowaniem warunku

przewidzianego art. 61 k.c., które powinno czynić zadość wymaganiom

przewidzianym w prawie materialnym, w odniesieniu do określonych w nim

przesłanek i skutków. Spełnia ono funkcję zapłaty, egzekucji i zabezpieczenia, nie

wymaga zgody osoby, do której jest kierowane. Prowadzi ono do zaspokojenia

potrącającego i zarazem jego wierzyciela w definitywny sposób, do wysokości

niższej wierzytelności oraz zapewnia realizację obu wierzytelności.

Zgodnie z treścią art. 498 § 1 k.c., do warunków dokonania potrącenia należą

wzajemność i jednorodzajowość obu wierzytelności, wymagalność oraz

zaskarżalność (możliwość dochodzenia przed sądem lub przed innym organem

9

państwowym). Nie zachodzi potrzeba omawiania przesłanek wzajemności

i jednorodzajowości wierzytelności, ponieważ ich istnienie w rozpoznawanej

sprawie nie nasuwało wątpliwości. Trzeba jednak przeanalizować dwie pozostałe

wobec rozbieżności stanowisk stron w tym względzie. Z uwagi na istotę potrącenia,

polegającą na możliwości przymusowego zaspokojenia wierzytelności

potrącającego, przyjmowane jest, że warunki wymagalności i zaskarżalności, mimo

niezróżnicowania w treści przepisu, dotyczą wierzytelności potrącającego.

Do zapłaty długu drogą potrącenia wierzytelność osoby, do której jej dłużnik kieruje

oświadczenie o potrąceniu, nie musi być wymagalna. Dłużnik wierzytelności

potrącającego nie może się sprzeciwić wyegzekwowaniu jego długu z powołaniem

na to, że jego wierzytelność względem potrącającego nie jest jeszcze wymagalna.

Cecha wymagalności oznacza możliwość żądania spełnienia i przymusowego

wyegzekwowania określonego świadczenia. Decyduje ona o rozpoczęciu biegu

terminu przedawnienia i możliwości potrącenia. Wyłączona jest zatem możliwość

złożenia oświadczenia o potrąceniu wierzytelności jeszcze niewymagalnej.

Takie przedwczesne potrącenie nie wywołuje żadnych skutków, także po nadejściu

terminu wymagalności, ponieważ nie jest dopuszczalna konwalidacja czynności

jednostronnej. Zaskarżalność wierzytelności wiąże się z możliwością korzystania

z ochrony w drodze przymusu państwowego i również dotyczy wierzytelności

potrącającego. W odniesieniu do tej przesłanki podkreślenia wymaga także,

że nie narusza interesu dłużnika wierzytelności potrącającego umorzenie jego

niezaskarżalnej wierzytelności, spowodowane potrąceniem zaskarżalnej

wierzytelności. Brak zaskarżalności odnosi się także do wierzytelności

przedawnionych. Oświadczenie o potrąceniu może być złożone wzajemnemu

wierzycielowi poza postępowaniem sądowym, jak i w toku sprawy, której

przedmiotem jest wzajemna wierzytelność, przez podniesienie przez pozwanego

zarzutu potrącenia jego wierzytelności z wierzytelnością powoda. Podzielając

wypracowane w doktrynie i orzecznictwie pojęcie zarzutu jako twierdzenia

pozwanego o istnieniu określonej okoliczności faktycznej, niesprzeczne

z twierdzeniem powoda, uzasadniające jednak skutek skierowany przeciwko

powództwu, należy przyjąć, że oświadczenie o potrąceniu stanowi

materialnoprawną podstawę procesowej czynności pozwanego w postaci zarzutu

10

potrącenia. Pozwany w ramach tego zarzutu oświadcza wolę potrącenia, powołując

się na fakt dokonania potrącenia i wynikające z niego skutki prawne, obejmujące

trwałe zniweczenie żądania powoda. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przeważa

pogląd, że zarzut potrącenia jest środkiem obrony pozwanego, a nie jest formą

dochodzenia roszczenia (por. uchwałę składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia

19 października 2007 r., III CZP 58/07, OSNC 2008/5/44; uchwałę z dnia 4 sierpnia

2005 r., III CZP 53/05, OSNC 2006/5/86; wyroki z dnia 7 listopada 2008r., II CSK

243/08; z dnia 13 października 2006 r., III CSK 256/06, OSNC 2007/7-8/116; z dnia

7 maja 2004 r., I CK 666/03, OSNC 2005/5/86; z dnia 27 lutego 2004 r., V CK

190/03, niepubl.; z dnia 29 października 1997 r., II CKN 365/97, OSNC 1998/4/66;

z dnia 11 września 1987 r., I CR 184/87, niepubl.; z dnia 6 września 1983 r., IV CR

260/83, OSNCP 1984/4/59). Dla tego zarzutu, jak i innych zarzutów procesowych,

także opartych na materialnoprawnych podstawach, przepisy kodeksu

postępowania cywilnego nie przewidują żadnych wymagań formalnych, a zatem

nie stosuje się do nich wymagań przewidzianych dla pozwu w art. 187 § 1 k.p.c.

Swoboda wyboru formy zgłoszenia zarzutu potrącenia (art. 60 k.p.c.) i podleganie

jedynie ogólnym wymaganiom dotyczącym zarzutów, nie oznacza jednak

dowolności w jego formułowaniu. Poza wymienionym już wymogiem oświadczenia

o potrąceniu pozwany powinien zindywidualizować swoją wierzytelność,

skonkretyzować jej zakres przedstawiony do potrącenia z wierzytelnością powoda,

wskazać przesłanki jej powstania, wymagalności i wysokości oraz dowody w celu

ich wykazania. Jeśli pozwany przedstawia do potrącenia więcej niż jedną

wierzytelność powinien określić kolejność ich potrącania. Dopuszczona została

możliwość objęcia zarzutem potrącenia wierzytelności wątpliwych. Następstwem

przyznania zarzutowi potrącenia charakteru środka obrony pozwanego, a nie

sposobu dochodzenia roszczenia jest to, że nie powoduje on powstania zawisłości

sporu w odniesieniu do wytoczonego przez pozwanego powództwa, a zatem

pozwany może dochodzić w odrębnym powództwie wierzytelności, w zakresie

nieobjętym zarzutem lub nieuwzględnionym w ramach tego zarzutu, jak też

nadwyżki ponad część umorzoną. Nie jest objęta zakresem przedmiotowym granic

powagi rzeczy osądzonej kwestia oceny zasadności zarzutu potrącenia - istnienia

albo nieistnienia wierzytelności pozwanego. Wydane orzeczenie rozstrzyga

11

o roszczeniu powoda, a nie o wierzytelności objętej zarzutem potrącenia, której sąd

„nie osądza”. Skutek potrącenia wynika jedynie z obniżenia o jej wartość

wierzytelności powoda. Jeśli potrącenie było skuteczne i doprowadziło do

umorzenia wierzytelności, to chwilę umorzenia określa prawo materialne (art. 499

k.c.). W sprawie o zapłatę pozostałej części wierzytelności przedstawionej do

potrącenia sąd bierze pod uwagę fakt istnienia prawomocnego wyroku

rozstrzygającego o powództwie wierzyciela pozwanego, w której pozwany był

potrącającym oraz jego treść, stosownie do art. 365 § 1 k.p.c. (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 13 stycznia 2000 r., II CKN 655/98; z dnia 8 czerwca 2005 r.,

V CSK 702/07; z dnia 12 maja 2006 r., V CSK 59/06; z dnia 21 czerwca 2007 r.,

IV CSK 63/07; z dnia 13 marca 2008r., III CSK 284/07; z dnia 11 grudnia 2008 r.,

IV CNP 60/08; z dnia 11 lutego 2011 r., I CSK 249/10, niepubl.). Związanie tym

wyrokiem dotyczy co do zasady rozstrzygnięcia zawartego w sentencji, a jego

motywami tylko w odniesieniu do zakresu, w jakim doszło do umorzenia

wzajemnych wierzytelności (por. przykładowo wyroki Sądu Najwyższego z dnia

15 lutego 2007 r., II CSK 452/06; z dnia 29 września 2011 r., IV CSK 652/10,

niepubl.). Wyrażone zostało także zapatrywanie, że wiążące może być także

przesądzenie kwestii o charakterze prejudycjalnym (por. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 12 lipca 2007 r., V CKN 1110/00; z dnia 8 stycznia 2002 r., I CKN 730/99,

niepubl.), wyłączające możliwość dokonywania w później prowadzonych sprawach

ustaleń, mających na celu zakwestionowanie tego przesądzenia. W orzecznictwie

wypowiedziany został również pogląd wskazujący na to, że powinność takiego

zwykłego związania, płynącego z art. 365 § 1 k.p.c., nie stwarza stanu

przesądzającego o pewnym zagadnieniu lub kwestii wstępnej, w stopniu

zobowiązującym sądy do przyjęcia prawomocnego wyroku za wiążącą podstawę do

wydania rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 13 kwietnia 2005 r., IV CK 663/04). W każdym zatem wypadku zachodzi

konieczność rozważenia zakresu związania poprzednio wydanym wyrokiem dla

właściwego osądu łączącego strony stosunku prawnego. W ramach rozpoznawanej

sprawy zakres kognicji sądu obejmuje ustalenie przesłanek istnienia dochodzonej

wierzytelności i jej wysokości oraz faktu wygaśnięcia części wierzytelności. Ocena

zarzutu potrącenia, w tym także skuteczności zgłoszenia go, nie stanowiła

12

wiążącego przesądzenia kwestii prejudycjalnej, rozstrzygniętej w poprzedniej

sprawie. Analiza przedstawionych przez Sąd Apelacyjny oświadczeń powoda

o potrąceniu jego wierzytelności z tytułu nakładów poczynionych na nieruchomość

z wierzytelnością pozwanego wskazuje, że jako skuteczne mogłoby być uznane

jedynie oświadczenie zawarte w piśmie z dnia 2 marca 2006 r. Nie zasługuje za

podzielenie zarzut skarżącego, że skuteczność oświadczenia należało łączyć z tym

zawartym w piśmie z dnia 16 lipca 2002 r., ponieważ zgłoszenie zarzutu

procesowego rozciąga się na całe postępowanie rozpoznawcze, a dalsze pisma

doprecyzowywały jedynie wysokość wierzytelności, stosownie do wyników

postępowania dowodowego. Z omówionego charakteru potrącenia wynika,

że niezależnie do tego w jakiej formie uprawniony będzie go realizować zawsze

spełnione muszą być przesłanki skuteczności podjętej czynności. Warunkujące tę

skuteczność przesłanki wymagalności i zaskarżalności wierzytelności muszą istnieć

w czasie złożenia oświadczenia o potrąceniu i dotarcia jego treści do wiadomości

dłużnika wierzytelności. Nie wywołuje żadnego skutku złożenie oświadczenia

o potrąceniu niewymagalnej wierzytelności. Oznacza to, że potrącający powinien

złożyć oświadczenie po ziszczeniu się tej przesłanki, a jeśli dokonał tego

we wcześniejszym czasie musi złożyć ponowne oświadczenie. Nietrafnie utrzymuje

skarżący, że podniesienie zarzutu potrącenia zwalnia pozwanego od złożenia

oświadczenia w czasie właściwym dla wymagalności jego wierzytelności.

Wskazane połączenie w tym zarzucie elementów procesowych

i materialnoprawnych przemawia za przyjęciem, że brak jednego z tych elementów

powoduje bezskuteczność podjętej czynności, a możliwość jej konwalidowania,

jako jednostronnej czynności prawnej, jest wyłączona. Nie ma podstaw do

przyjęcia, że mogłoby dojść do obejścia wymagania istnienia przesłanki

przesądzającej o zdatności oświadczenia do umorzenia obu wierzytelności przez

złożenie zarzutu potrącenia w dowolnym czasie. To samo dotyczy konsekwencji

podniesienia przez pozwanego zarzutu potrącenia w odniesieniu do przerwania

biegu przedawnienia jego roszczenia, przyjętej powołaną już uchwałą składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2007 r., III CZP 58/07.

Podkreślenia wymaga, że złożenie zarzutu potrącenia nie jest równoznaczne

z wniesieniem powództwa i nie ma do niego zastosowania art. 316 § 1 k.p.c.

13

w zakresie dotyczącym uzyskania przez roszczenie w toku sprawy stanu

wymagalności, z uwagi na omówiony charakter oświadczenia o potrąceniu.

Dochodzone przez powoda roszczenie, zgodnie z treścią art. 677 w związku z art.

694 k.c., stało się wymagalne z dniem zwrotu pozwanemu nieruchomości, co

nastąpiło w dniu 31 lipca 2003 r. i od dnia zwrotu rozpoczął bieg roczny termin

przedawnienia. Zarzut potrącenia objęty pismem z dnia 2 marca 2006 r. nie mógł

doprowadzić do przerwania biegu przedawnienia, ponieważ w tym czasie

roszczenie było już przedawnione, zaś poprzednie oświadczenia jako przedwczesne

skutku takiego wywrzeć nie mogły. Do przerwania biegu przedawnienia, stosownie

do art. 123 § 1 pkt 1 k.c., dojść może, jeśli opisana w tym przepisie czynność została

skutecznie podjęta. Niezasadne zatem okazały się zarzuty błędnej wykładni art. 123

§ 1 pkt 1 w związku z art. 124, art. 498 § 1 i art. 499 k.c. oraz z art. 316 k.p.c. oraz

niewłaściwego zastosowania lub niezastosowania art. 123 § 1 pkt 1 w związku z art.

499, art. 65 § 1, art. 498 k.c. oraz w związku z art. 316 § 1 k.p.c. Powinność

indywidualizacji wierzytelności objętej zarzutem potrącenia oraz konkretyzacji jej

wysokości odnosi się do możliwości stwierdzenia, w jakim zakresie doszło do

umorzenia wzajemnej wierzytelności oraz przerwy biegu przedawnienia. Nie stoi to

na przeszkodzie korygowaniu tej wysokości w toku postępowania sądowego, które

z kolei będzie przedmiotem oceny skuteczności dokonanej zmiany, także w stosunku

do wskazanych w uchwale z dnia 19 października 2007 r., III CZP 58/07 przesłanek

przerwy biegu przedawnienia. Bezzasadnie zarzucił skarżący dokonanie przez Sąd

Apelacyjny błędnej wykładni art. 123 § 1 pkt 1 w związku z art. 498 i art. 499 oraz art.

65 § 1 k.c., zwłaszcza że o uznaniu roszczenia za przedawnione zdecydowało

zgłoszenie zarzutu potrącenia po upływie terminu przedawnienia przewidzianego

w art. 677 w związku z art. 694 k.c. Podważanie prawidłowości określenia przez Sąd

Apelacyjny terminu wymagalności wierzytelności obejmującej zwrot nakładów

poczynionych na nieruchomość nie znajduje prawnego uzasadnienia. Zgłoszenie

przedawnionej wierzytelności do potrącenia nie mogło spowodować przerwania

biegu przedawnienia, umożliwiało jedynie zastosowanie w poprzedniej sprawie

przywileju przewidzianego art. 502 k.c. Dokonana przez Sąd Apelacyjny ocena

skuteczności złożenia przez powoda w poprzedniej sprawie oświadczenia

o potrąceniu doprowadziła do prawidłowej konstatacji, że roszczenie powoda uległo

14

przedawnieniu, co przemawiało za zasadnością złożonego przez pozwanego

zarzutu przedawnienia. Nie mógł odnieść zamierzonego rezultatu zarzut naruszenia

art. 677 w związku z art. 694, art. 123 § 1 pkt 1 i art. 124 § 1 k.c. oraz w związku

z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. Zaznaczyć przy tym należy ponownie, że zgłoszenie

zarzutu potrącenia nie stoi na przeszkodzie wystąpieniu z powództwem

o zasądzenie roszczenia, którego podstawą jest wierzytelność objęta tym zarzutem.

Nie występuje w takiej sytuacji negatywna przesłanka procesowa objęta art. 199

§ 1 pkt 2 k.p.c.

Z powyższych względów skarga kasacyjna została oddalona na podstawie

art. 39814

k.p.c. Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego oparte zostało

na zasadzie odpowiedzialności za wynik sprawy na tym etapie postępowania,

stosownie do art. 98 § 1 w związku z art. 39820

k.p.c.