I CSK 606/11

Sygn. akt I CSK 606/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

Protokolant Beata Rogalska

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości Centrum Usług Medycznych

Spółki z o.o. w L.

przeciwko K. L.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 29 czerwca 2012 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 7 czerwca 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Syndyk Masy Upadłości Centrum Usług Medycznych spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością domagał się zasądzenia od pozwanego K. L. kwoty 240.000 zł

wraz z odsetkami w kwocie 58.237,81 zł oraz kosztami procesu. W uzasadnieniu

wskazał, że dochodzone kwoty stanowią wierzytelność powoda z tytułu spłaty przez

niego kredytu bankowego udzielonego pozwanemu.

Sąd Okręgowy w L. wyrokiem zaocznym z dnia 18 lutego 2009 r. uwzględnił

powództwo w całości.

Sąd Okręgowy w W., po rozpoznaniu sprzeciwu pozwanego, wyrokiem z

dnia 9 lipca 2010 r. utrzymał w mocy wyrok zaoczny, przyjmując za podstawę

rozstrzygnięcia następujące ustalenia i wnioski.

W dniu 19 czerwca 2000 r. pozwany zaciągnął w Banku Handlowym S.A.

kredyt w kwocie 1.000.000 zł. Następnego dnia pozwany zawarł z L.-E. spółką z

ograniczoną odpowiedzialnością (poprzednikiem prawnym spółki Centrum Usług

Medycznych) umowę pożyczki. Na podstawie tej umowy spółka L.-E. zobowiązała

się spłacić kwotę 985.000 zł na warunkach określonych w umowie kredytowej z

dnia 19 czerwca 2000 r., zawartej pomiędzy pozwanym a Bankiem Handlowym

S.A., na konto tego Banku. Podstawę wzajemnych rozliczeń stron umowy pożyczki

miało stanowić saldo kredytu zaciągniętego przez pozwanego, potwierdzane

okresowo przez kredytodawcę. Zaciągnięty przez pozwanego kredyt oraz udzielona

przez niego pożyczka zostały przewalutowane na kwoty 814.122,40 zł. W księdze

wieczystej KW nr …, prowadzonej dla lokalu nr 9 położonego w L. przy ulicy C. 3,

stanowiącego własność Centrum Usług Medycznych spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością, wpisano na rzecz Banku Handlowego S.A. hipotekę umowną

zwykłą w wysokości 56.729,54 EUR, stanowiącej równowartość 240.000 zł. Kwota

kredytu udzielonego pozwanemu na podstawie umowy z dnia 19 czerwca 2000 r.

została przelana na rachunek L. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością jako

zapłata za lokale nabyte od tej spółki przez spółkę Centrum Usług Medycznych.

3

W dniu 16 listopada 2001 r. pozwany dokonał przelewu wierzytelności

przysługujących mu w stosunku do Centrum Usług Medycznych spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością na łączną kwotę 735.609,97 zł, w tym

wierzytelności z tytułu umowy pożyczki, na rzecz S. spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością. Tego samego dnia spółka S. złożyła spółce Centrum Usług

Medycznych oświadczenie o potrąceniu swojej wierzytelności z wierzytelnością w

kwocie 735.609,97 zł.

W wyniku postępowania upadłościowego prowadzonego wobec spółki

Centrum Usług Medycznych, na konto Banku Handlowego S.A. wpłynęła kwota

2.380.865,80 zł, z której na poczet wierzytelności przysługującej w stosunku do

pozwanego z tytułu umowy kredytowej z dnia 19 czerwca 2000 r. zaliczono kwotę

240.000 zł jako należność główną oraz 58.237,81 zł jako odsetki.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny Okręgowy uznał, że powód, dokonując

zapłaty na rzecz Banku Handlowego S.A. kwoty 298.237,81 zł, spłacił cudzy dług,

tj. dług pozwanego; w konsekwencji - z mocy art. 518 § 1 k.c. wstąpił w prawa

zaspokojonego wierzyciela do wysokości dokonanej zapłaty, co usprawiedliwia

powództwo.

Sąd Apelacyjny wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną oddalił apelację

pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego. Stwierdził, że wprawdzie umowa

pożyczki z dnia 20 czerwca 2000 r. została skonstruowana jako umowa na rzecz

osoby trzeciej (art. 393 k.c.), jednak okoliczność ta nie podważa trafności oceny

Sądu pierwszej instancji, iż powództwo znajduje oparcie w art. 518 § 1 pkt 1 k.p.c.

Dla oceny skuteczności wstąpienia spółki Centrum Usług Medycznych w prawa

poprzedniego wierzyciela nie ma znaczenia umowa cesji wierzytelności z dnia 16

listopada 2001 r., obejmująca m.in. wierzytelność z tytułu umowy pożyczki zawartej

miedzy stronami w dniu 20 czerwca 2000 r.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c. pozwany zarzucił naruszenie:

- art. 378 § 1 k.p.c. przez nieodniesienie się do podniesionych w apelacji

zarzutów: obrazy art. 233 § 1 k.p.c. przez błędne ustalenie stanu

faktycznego i uwzględnienie nieudowodnionej okoliczności faktyczne,

4

iż na poczet wierzytelności przysługującej Bankowi Handlowemu S.A. w

stosunku do powoda z tytułu umowy kredytowej z dnia 19 czerwca 2000 r.

została zaliczona kwota 240.000 zł tytułem należności głównej oraz kwota

58.237,81 zł tytułem odsetek, nadużycia prawa podmiotowego, polegającego

na żądaniu zapłaty od pozwanego kwoty 298.237,81 zł mimo niespłaceniu

udzielonej przez niego pożyczki oraz naruszenia art. 393 § 1 k.c. przez jego

niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że powód spłacił na rzecz Banku cudzy

dług, a nie swój własny, za który był odpowiedzialny osobiście;

- art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez sporządzenie

uzasadnienia niewskazującego podstawy faktycznej i prawnej

rozstrzygnięcia;

- art. 65 § 2 k.c. przez dokonanie błędnej wykładni umowy z dnia 20 czerwca

2000 r., nazwanej umową pożyczki, z pominięciem treści umowy kredytowej

z dnia 19 czerwca 2000 r. oraz wpisu hipoteki na rzecz Banku Handlowego

S.A. na nieruchomości stanowiącej własność powoda.

Powołując się na tak ujęte postawy kasacyjne, pozwany wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania lub - w przypadku uznania zarzutów naruszenia przepisów

postępowania za bezzasadne – zmianę zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie

apelacji i oddalenie powództwa w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do podstawy kasacyjnej naruszenia

przepisów postępowania, należy stwierdzić, że podniesionym w jej ramach

zarzutom nie można odmówić słuszności.

Zarzuty skarżącego wiążą się wprawdzie ustaleniami faktycznymi przyjętymi

za podstawę zaskarżonego wyroku, jednak ich przedmiotem nie są naruszenia

przepisów dotyczących ustalenia faktów czy oceny dowodów, objęte zakazem

włączania do podstawy kasacyjnej (art. 3983

§ 3 k.p.c.), lecz prawidłowość

postępowania apelacyjnego przeprowadzonego przez Sąd drugiej instancji.

5

W orzecznictwie przyjmuje się, że sąd drugiej instancji, aprobując ustalenia

faktyczne i ocenę dowodów sądu pierwszej instancji, nie ma obowiązku

przeprowadzania na nowo własnej oceny dowodów; musi jednak szczegółowo

odnieść się do tych ustaleń i ocen, które były kwestionowane w apelacji.

Uzasadnienie wyroku sądu odwoławczego musi zawierać elementy wymienione

w art. 328 § 2 k.p.c., przy uwzględnieniu charakteru orzeczenia drugoinstancyjnego

(art. 391 k.p.c.). To ostatnie zastrzeżenie dotyczy przede wszystkim nakazu

ustosunkowania się do zarzutów apelacji i wyjaśnienia dlaczego zarzuty te zostały

uznane za zasadne lub bezzasadne. W wypadku kwestionowania w apelacji oceny

dowodów i ustaleń poczynionych w sądzie pierwszej instancji, muszą one zostać

poddane kontroli i ocenie instancyjnej, której wyniki winny być przedstawione

w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji. Wymienione obowiązki procesowe

sądu drugiej instancji pozostają w związku także z koniecznością rozpoznania

sprawy w granicach apelacji, wynikającą z art. 378 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.

Powinność rozpoznania sprawy w granicach apelacji oznacza, między innymi,

nakaz wzięcia pod uwagę, rozważenia i oceny wszystkich podniesionych w apelacji

zarzutów i wniosków. Nierozpoznanie zarzutów apelacji stanowi obrazę tego

przepisu (zob. m.in.: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 sierpnia 2003 r.,

III CKN 392/01, OSNC 2004, nr 10, poz. 161 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia

19 lutego 1998 r., III CKN 372/97, niepubl., z dnia 23 lutego 1998 r., II CKN 284/97,

niepubl. oraz z dnia 17 lipca 2009 r., IV CSK 110/09, niepubl.).

Trafnie podniósł skarżący, że Sąd Apelacyjny nie zastosował do

przytoczonych reguł postępowania. W apelacji został podniesiony zarzut

naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. przez oparcie zaskarżonego wyroku na spornej

i nieudowodnionej okoliczności faktycznej, tj. przyjęciu, że na poczet wierzytelności

przysługującej Bankowi Handlowemu S.A w stosunku do pozwanego z tytułu

umowy kredytowej z dnia 19 czerwca 2000 r. zaliczono i zaksięgowano kwoty

240.000 zł oraz 58.237,81 zł. Sąd Apelacyjny, uznając ten zarzut za bezzasadny,

przytoczył jedynie ogólne wymagania, które spełnić musi skuteczne wytknięcie

sądowi orzekającemu obrazy art. 233 § 1 k.p.c. Nie odniósł natomiast wskazanych

kryteriów oceny do konkretnych twierdzeń i argumentacji apelującego. Nie

6

ustosunkował się w ogóle do zarzutu nadużycia przez stronę powodową prawa

podmiotowego oraz – w istocie – do zarzutu naruszenia art. 393 § 1 k.c.

W motywach zaskarżonego wyroku Sąd Apelacyjny prawidłowo wskazał,

że zasadniczą przesłankę nabycia wierzytelności na podstawie art. 518 § 1 pkt 1

k.c. stanowi zapłata cudzego długu przez osobę ponoszącą za ten dług

odpowiedzialność. Słusznie też uznał, że ocena zasadności powództwa -

w kontekście tego przepisu - wymaga rozważenia skutków prawnych umowy

kredytowej z dnia 19czerwca 2000 r., umowy z dnia 20 czerwca 2000 r.,

nazwanej umową pożyczki oraz faktu zaspokojenia Banku Handlowego S.A.

w toku postępowania upadłościowego prowadzonego wobec Centrum Usług

Medycznych spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Wychodząc z tych

prawidłowych założeń, Sąd Apelacyjny takiej analizy nie przeprowadził. Nie dokonał

stanowczego ustalenia, czy istotnie suma 298.237,81 zł została zarachowana przez

Bank Handlowy S.A. na poczet wierzytelności z tytułu kredytu udzielonego

pozwanemu. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku w ogóle nie wynika, jakie

ustalenia faktyczne stanowiły podstawę rozstrzygnięcia.

Użyte w art. art. 378 § 1 k.p.c. sformułowanie, iż sąd drugiej instancji

rozpoznaje sprawę "w granicach apelacji" oznacza, że sąd odwoławczy dokonuje

m.in. własnych ustaleń faktycznych, prowadząc lub ponawiając dowody albo

poprzestając na materiale zebranym w pierwszej instancji (art. 381 i 382 k.p.c.;

zob. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia

2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55 i powołane tam orzecznictwo).

Ustalenia te powinny zostać jednoznacznie wskazane w uzasadnieniu

rozstrzygnięcia, przy czym sąd odwoławczy może zadośćuczynić temu wymaganiu

poprzez stwierdzenie, że ustalenia dokonane przez sąd pierwszej instancji

przyjmuje za własne. Tymczasem uzasadnienie zaskarżonego wyroku

nie przytacza ustalonych faktów, ani nie zawiera stwierdzenia prawidłowego ich

ustalenie przez Sąd pierwszej instancji.

Z tych też względów niemożliwe było skuteczne odparcie podniesionych

w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2

w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

7

Uchybienia te uniemożliwiają ocenę poprawności wydanego rozstrzygnięcia

w płaszczyźnie podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia prawa

materialnego. Punktem wyjścia do przeprowadzenia takiej oceny musi być

dokonanie - bez naruszenia przepisów postępowania – stanowczego ustalenia,

czy w okolicznościach sprawy niniejszej kwota 298.237,81 zł, pochodząca ze

środków spółki Centrum Usług Medycznych została zarachowana przez Bank

Handlowy S.A. jako spłata kredytu udzielonego pozwanemu. Gdyby fakt ten

istotnie miał miejsce, ocena, czy może on zostać uznany za spłatę cudzego długu

w rozumieniu art. 518 § 1 pkt 1 k.c., wymaga rozważenia przyczyn, z powodu

których zostały zawarte umowa kredytowa z dnia 19 czerwca 2000 r. oraz umowa

z dnia 20 czerwca 2000 r., nazwana umową pożyczki. Niezbędne jest zatem

dokonanie wykładni oświadczeń woli stron tych umów, uwzględniającej kontekst ich

zawarcia. Jeżeli druga z tych umów stanowi – jak uznał Sąd Apelacyjny – umowę

na rzecz osoby trzeciej (art. 393 § 1 k.c.), to należy mieć na uwadze konsekwencje

zawarcia takiej umowy. Podstawowym skutkiem prawnym zastrzeżenia

świadczenia na rzecz osoby trzeciej jest nabycie przez osobę trzecią uprawnienia

(roszczenia) do domagania się bezpośrednio od dłużnika spełnienia zastrzeżonego

świadczenia na jej rzecz.

Konstrukcja umów na rzecz osoby trzeciej – jak trafnie podkreśla się

w piśmiennictwie - łączy trzy stosunki zobowiązaniowe (pokrycia, waluty i zapłaty);

za jej pomocą można osiągnąć efekt w postaci umorzenia dwóch zobowiązań

wskutek jednego świadczenia, np. gdy przyrzekający (dłużnik) zobowiązany

do zapłaty na rzecz wierzyciela (zastrzegającego) przez świadczenie na rzecz

osoby trzeciej, będącej wierzycielem zastrzegającego, spłaca zarówno swój dług

wobec zastrzegającego, jak i dług tego ostatniego wobec osoby trzeciej.

Świadczenie na rzecz osoby trzeciej zastępuje więc dwa świadczenia, które

musiałyby być spełnione, gdyby nie została zastosowana konstrukcja umowy

o świadczenie na rzecz osoby trzeciej.

Tymczasem zastosowania art. 518 § 1 pkt 1 k.c. jest wyłączone, gdy dług

zapłacony przez określony podmiot jest jego długiem i to nie tylko "formalnie”,

ale i "materialnie” własnym".

8

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.

jw