II UK 290/11

Sygn. akt II UK 290/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Małgorzata Gersdorf

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku "K. M. JOINT VENTURE" Sp. z o.o. przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem G. R. i in. , o podstawę wymiaru składek

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 26 czerwca 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 czerwca 2011 r.,

odrzuca skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Pozwany Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzjami z 5 i 15 marca 2010 r.

stwierdził, że tzw. kupony podarunkowe wypłacane pracownikom

(zainteresowanym w sprawie) przez pracodawcę spółkę z o.o. K. M. Joint Venture

2

stanowią ich przychód zaliczany do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

wyrokiem z 6 grudnia 2010 r. uwzględnił odwołanie spółki i zmienił decyzje w ten

sposób, że uznał, iż przychód pracowników (zainteresowanych) nie stanowi

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Po apelacji

pozwanego Sąd Apelacyjny wyrokiem z 14 czerwca 2011 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego i oddalił odwołanie. Ustalono, że pracownikom spółki były

przyznawane kupony podarunkowe z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych

z okazji świąt. Za kupony można było kupić towary spożywcze. Wartość kuponu

zależała od dochodu pracownika. Komisja socjalna szeregowała pracowników

według ich wynagrodzeń uzyskiwanych w spółce. Najniższą wartość kuponu

otrzymywali pracownicy o wyższych dochodach, a najwyższą wartość kuponu

otrzymywali pracownicy o niższych dochodach. Sąd Okręgowy, analizując treść § 2

ust. 1 pkt 19 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad

ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe (Dz.U.

Nr 161, poz. 1106 ze zm.; dalej „rozporządzenie”), art. 21 ustawy z 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych i art. 2 pkt 1 ustawy z 4 marca 1994 r.

o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (tekst jednolity Dz.U. z 1996 r. Nr

70, poz. 335 ze zm.; dalej „ustawa o zfśs”), stwierdził, że środki określane jako

kupony podarunkowe mieściły się w pojęciu świadczeń z funduszu świadczeń

socjalnych i ich wypłata miała charakter socjalny. Źródłem finansowania był

zakładowy fundusz świadczeń socjalnych. Otrzymywanie przez pracowników

socjalnych kuponów podarunkowych nie można uznać za przychód w rozumieniu

art. 12 ust. 1 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych.

Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu oddalenia odwołania wskazał, że aby kupony

podarunkowe podlegały wyłączeniu z oskładkowania, to winny spełniać kryteria

określone w art. 8 ustawy o zfśs, tj. ich przyznawanie winno być uzależnione od

sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania z

funduszu, a także regulamin socjalny obowiązujący w zakładzie musi przewidywać

taką formę pomocy udzielanej pracownikom. Warunki te nie zostały spełnione przy

przyznawaniu pracownikom kuponów podarunkowych. Niewystarczające było

przyznawanie kuponów tylko w zależności od wysokości zarobków. Komisja nie

3

ustalała pozostałych warunków przyznawania świadczeń, jak sytuacji rodzinnej,

życiowej i materialnej. Pracownicy nie musieli informować o swojej sytuacji

rodzinnej, nie składali też żadnych oświadczeń o sytuacji życiowej. Mimo iż

sytuacja rodzinna i materialna pracowników była różna, to wartość przyznawanych

kuponów była taka sama. Kupony nie były przyznawane w oparciu o kryterium

socjalne określone w ustawie o zfśs. Kupony podarunkowe nie były wymienione w

regulaminie gospodarowania środkami zfśs jako forma świadczenia socjalnego (§ 4

regulaminu). Skoro regulamin socjalny nie przewidywał takiej formy wsparcia

finansowego pracowników, to nie spełniała ona warunków do uznania „kuponów

podarunkowych” za świadczenie finansowane ze środków przeznaczonych na cele

socjalne w ramach zfśs. Z tych przyczyn nie mogły zostać zakwalifikowane jako

przychód wyłączony z podstawy wymiaru składek (§ 2 ust. 1 pkt 19

rozporządzenia). Przychody wyłączone z podstawy wymiaru składek są

taksatywnie wymienione w § 2 rozporządzenia i z uwagi na ich wyjątkowy charakter

nie podlegają wykładni rozszerzającej.

Skarga kasacyjna zarzuciła naruszenie: I. prawa materialnego: 1) § 2 ust. 1

pkt 19 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad

ustalania wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe przez

niewłaściwą wykładnię i przyjęcie, iż dla zastosowania zwolnienia od

oskładkowania określonego w tym przepisie, konieczne jest spełnienie wszystkich

wymogów określonych w ustawie z 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu

świadczeń socjalnych, w tym obowiązku szczegółowego badania sytuacji rodzinnej,

materialnej i życiowej osoby uprawnionej do korzystania z funduszu, jak i określenia

przez pracodawcę w regulaminie rodzaju przeznaczenia środków z funduszu, gdy

tymczasem gramatyczna wykładnia tego przepisu stanowi, iż warunkiem zwolnienia

od składkowania jest by: a) świadczenie finansowane było ze środków

przeznaczonych na cele socjalne, oraz by, b) świadczenie to nastąpiło „w ramach

zakładowego funduszu świadczeń socjalnych”, co oznacza wyłącznie to, iż ważnym

jest by źródłem świadczenia były środki pochodzące z funduszu socjalnego, zaś

świadczenie dotyczyło „działalności socjalnej” zdefiniowanej w art. 2 ust. 1 ustawy o

zakładowym funduszu świadczeń socjalnych; 2) art. 2 ust. 1 ustawy o zakładowym

funduszu świadczeń socjalnych przez niewłaściwe zastosowanie albowiem Sąd

4

odnosząc się do problemu oskładkowania świadczenia i wykładni § 2 ust. 1 pkt 19

rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania

wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie uwzględnił brzmienia

art. 2 ust. 1 ustawy, który określa „ramy zakładkowego funduszu socjalnego”,

definiuje bowiem co jest działalnością socjalną. Zgodnie z tym przepisem

„działalnością socjalną” jest między innymi „udzielanie pomocy materialnej –

rzeczowej lub finansowej”. Skoro sporne świadczenie miało bez wątpienia

charakter socjalny, to brak precyzyjnego określenia regulaminu nie może

dyskwalifikować tego świadczenia jako zwolnionego od oskładkowania; 3) art. 5 i 6

ustawy o zfśs przez niewłaściwe zastosowanie i pominięcie, iż świadczenie w

postaci bonów świątecznych finansowane było z funduszu socjalnego utworzonego

zgodnie z tą regulacją, co uprawniało do zastosowania zwolnienia od

oskładkowania; 4) art. 4 ustawy o zfśs przez niewłaściwą wykładnię i przyjęcie, iż

przepis ten wymaga w każdym przypadku świadczenia finansowanego z funduszu

socjalnego niezależnie od jego rodzaju i wysokości oraz zakresu (powszechności)

przeprowadzenia sformalizowanego postępowania zmierzającego do

szczegółowego ustalenia sytuacji materialnej, rodzinnej i życiowej osób

uprawnionych do świadczenia, jak również do określenia w regulaminie świadczeń

socjalnych przeznaczenia tych środków; 5) art. 8 ustawy o zfśs w związku z art. 65

k.c. w związku z treścią § 1 regulaminu świadczeń socjalnych obwiązującym w

spółce „K. M. Joint Venture” przez błędne zastosowanie i przyjęcie, iż regulamin

przedsiębiorstwa nie przewidywał świadczenia socjalnego w postaci bonów

świątecznych, gdy tymczasem skoro regulamin tworzono w oparciu o ustawę o

zfśs, to oczywistym było, iż świadczenie mieściło się w pojęciu „działalności

socjalnej” określonej w art. 2 tej ustawy. II. prawa procesowego: 1) art. 328 § 2

k.p.c. przez bardzo ogólne pozbawione oceny faktycznej i prawnej zanegowanie

stanowiska Sądu pierwszej instancji co do problematyki badania sytuacji życiowej,

materialnej i rodzinnej uprawnionych do świadczenia przez rozszerzoną wykładnię

art. 8 ustawy o zfśs i dowolne przyjęcie, iż nawet przy tak drobnych i okazjonalnych

świadczeniach jak bony świąteczne, koniecznym było przeprowadzenie bardziej

szczeblowych procedur weryfikacyjnych; 2) art. 378 § 1 k.p.c. przez dokonanie

przez Sąd Apelacyjny kontroli trafności orzeczenia Sądu pierwszej instancji ponad

5

treść zarzutów apelacji. Skarżący ZUS w apelacji nie podniósł bowiem kwestii

związanych z brakiem w zakładowym regulaminie świadczeń socjalnych regulacji w

zakresie możliwości przeznaczania środków z funduszu na cele związane z

finansowaniem zakupu bonów świątecznych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga jest niedopuszczalna ze względu na wartość przedmiotu

zaskarżenia, której nie można było aprobować jako sumy odrębnych wartości

przedmiotów zaskarżenia, wynikających z indywidulanych decyzji.

Otóż postępowania sądowe rozpoczęły odwołania od decyzji pozwanego

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który wobec każdego pracownika

(zainteresowanego w sprawie) wydał oddzielne decyzje. Korygował w nich

indywidulaną podstawę wymiaru składek, odrębnie względem każdego pracownika,

przez zaliczenie do niej również kuponów podarunkowych. Jednak w każdej z tych

decyzji różnica między zadeklarowaną przez płatnika podstawą wymiaru składek a

należną według pozwanego, czyli po doliczeniu kuponów podarunkowych, jest

niższa niż dziesięć tysięcy złotych (decyzje pozwanego w aktach sprawy).

Decyzje pozwanego określały zatem przedmiot indywidulanych spraw

ubezpieczonych pracowników. Odwołania od decyzji wniósł wprawdzie płatnik

(pracodawca), co jednak nie zmienia, że na etapie postępowania sądowego nadal

były to odrębne sprawy sądowe wynikające z poszczególnych decyzji,

zarejestrowane zresztą pod oddzielnymi sygnaturami. To, że później sprawy te

zostały połączone do łącznego rozpoznania na podstawie art. 219 k.p.c. nie

zmienia pierwotnej wartości przedmiotu sporu i zaskarżenia w każdej z odrębnych

spraw. Wszak skorzystanie z możliwości jaką daje ten przepis nie wypływa na

wartość przedmiotu zaskarżenia, gdyż z chwilą połączenia nie powstaje jedna

sprawa, lecz dalej pozostają oddzielne sprawy, połączone tylko do łącznego

rozpoznania i rozstrzygnięcia.

W takiej sytuacji w sprawie o podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie

społeczne wartość przedmiotu zaskarżenia należy liczyć odrębnie względem

każdego ubezpieczonego pracownika. To, że przedmiot spraw w warstwie

6

faktycznej i prawnej innych ubezpieczonych w istocie się nie różni, nie oznacza, że

wartość przedmiotu sporu w sprawie jednego ubezpieczonego zwiększa (składa się

na) wartość przedmiotu sporu w sprawie drugiego (innego) ubezpieczonego.

Ubezpieczony pracownik nie jest stroną w sprawie wynikającej z decyzji

pozwanego skierowanej do innego ubezpieczonego pracownika. Przy

współuczestnictwie formalnym, gdy dochodzone są roszczenia oparte na

jednakowej podstawie faktycznej i prawnej wartość przedmiotu zaskarżenia oblicza

się oddzielnie dla każdego ze współuczestników (por. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 15 stycznia 2007 r., I PZ 22/06, OSNP 2008 nr 5-6, poz. 71; z 13

września 2006 r., II PZ 31/06, OSNP 2007 nr 19-20, poz. 280; z 12 marca 2003 r., I

PZ 155/02, LEX nr 1130155; z 2 lipca 2009 r., III PZ 5/09, LEX nr 551888; z 14

stycznia 2009 r., IV CZ 105/08, LEX nr 784206).

Sąd Najwyższy zajmował już takie stanowisko w podobnej sprawie, w której

pracodawca wypłacał pracownikom bony towarowe i organ rentowy zaliczał je

indywidualnie poszczególnym pracownikom do podstawy wymiaru składek.

Stwierdzono wówczas, iż w sprawie o zaliczenie do podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne i ubezpieczenie zdrowotne wartości bonów towarowych

wydanych pracownikom przez pracodawcę (płatnika składek) dopuszczalność

skargi kasacyjnej zależy od wartości przedmiotu zaskarżenia, którą wyznacza

wartość naliczanych przez organ rentowy składek. Znacznie miała wartość

przedmiotu sporu i w konsekwencji przedmiotu zaskarżenia wynikająca z

indywidualnej decyzji dotyczącej podstawy wymiaru poszczególnych

ubezpieczonych (pracowników). W konsekwencji ze względu na wartość

zaskarżenia skargi kasacyjne Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zostały

odrzucone (postanowienie Sądu Najwyższego z 7 kwietnia 2010 r., I UZ 8/10).

W konkluzji należy stwierdzić, że skarga kasacyjna przysługuje od

prawomocnego wyroku i w sprawach o prawa majątkowe warunkuje ją określona

wartość przedmiotu zaskarżenia, dlatego badanie dopuszczalności skargi pozostaje

aktualne również na etapie jej rozpoznawania. Podana w skardze kasacyjnej

wartość przedmiotu zaskarżenia w kwocie 11.207 zł nie była prawidłowa, gdyż Sąd

w zaskarżonym wyroku rozstrzygnął łącznie o odrębnych sprawach

poszczególnych ubezpieczonych, połączonych tylko do wspólnego rozpoznania, w

7

których wartość przedmiotu sporu i w konsekwencji zaskarżenia, wynikająca z

podwyższenia podstawy wymiaru składek o bony świąteczne, była niższa niż

dziesięć tysięcy złotych (art. 3982

§ 1 k.p.c.).

Z tych przyczyn orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 3986

§ 3 k.p.c.

w związku z art. 3982

§ 1 k.p.c.