I UK 90/12

Sygn. akt I UK 90/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z odwołania II Społecznego Liceum Ogólnokształcącego w O.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w P.

z udziałem zainteresowanych: M. A. i in. /…/

o podleganie obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 lipca 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 2 września 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

ZUS decyzją z 22 lipca 2009 r. oraz decyzjami z 23 lipca 2009 r. stwierdził,

że wymienione w nich osoby podlegały ubezpieczeniu społecznemu z tytułu

2

zatrudnienia na podstawie umowy o pracę w II Społecznym Liceum

Ogólnokształcącym w O. II Społeczne Liceum wniosło odwołanie od powyższych

decyzji. Sprawy połączono do wspólnego rozpoznania.

Sąd Okręgowy wyrokiem z 21 grudnia 2010 r. zmienił zaskarżone decyzje w

odniesieniu do zainteresowanych: M. A. (pkt 1), K. C. (pkt 3), J. R. D. (pkt 4), U.K.

(pkt 12), J. K. (pkt 13), A. K. (pkt 14), K. Ł. (pkt 16), T. P. (pkt 19), A. R. (pkt 23), A.

S. (pkt 25) oraz A. Z. (pkt 29) i ustalił, że w okresach wskazanych w zaskarżonych

decyzjach nie podlegają oni ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym,

chorobowemu oraz wypadkowemu z tytułu umowy o pracę. W odniesieniu do

zainteresowanych: E. J. B. (pkt 2), O. D. (pkt 5), A. B. D. (pkt 6), H. D. (pkt 7), D. D.

(pkt 8), M. G. (pkt 9), D. G. (pkt 10), M. H. (pkt 11), M.K. (pkt 15), B. M. (pkt 17), M.

M. (pkt 18), C. P. (pkt 20), A. P. (pkt 21), H. R. (pkt 22), M. K.R. (pkt 24), W. S. (pkt

26), M. T. (pkt 27) oraz W. Z. (pkt 28) odwołania oddalono.

W uzasadnieniu wyroku stwierdzono przede wszystkim, że II Społeczne

Liceum jest szkołą niepubliczną o uprawnieniach szkoły publicznej. Dyrektor szkoły

zatrudniał nauczycieli na podstawie umów o pracę oraz na podstawie umów

zlecenia i o dzieło. Zatrudnianie nauczycieli na podstawie umów cywilnoprawnych

miało miejsce od września 2003 r., kiedy wskutek zmniejszenia ilości uczniów

uległa pogorszeniu sytuacja finansowa szkoły. Na podstawie umów cywilnych

zatrudniano głównie osoby, które posiadały uprawnienia emerytalne lub były

zatrudnione na podstawie umów o pracę u innych pracodawców. W umowach

cywilnych określono tygodniowy wymiaru czasu pracy. Wysokość wynagrodzenia

ustalono w stawce godzinowej za każdą przepracowaną godzinę, przy czym było

ono płatne pod koniec każdego miesiąca po przedstawieniu rozliczenia efektywnie

przepracowanych godzin. W przypadku niewykonania zlecenia (dzieła), bądź

wykonania w sposób wadliwy lub nienależyty szkoła miała możliwość

pomniejszenia wynagrodzenia lub anulowania umowy bez odszkodowania. W

umowach znajdowały się postanowienia dopuszczające możliwość powierzenia

wykonania umowy osobie trzeciej z takimi samymi kwalifikacjami, za zgodą

dyrektora szkoły. Praca świadczona na podstawie umów cywilnoprawnych była

wykonywana w siedzibie szkoły i w ramach ustalonego grafiku. Plan zajęć

nauczycieli zatrudnionych na podstawie tych umów był ustalany z uwzględnieniem

3

możliwości czasowych nauczycieli, tj. z uwzględnieniem ich planu zajęć w szkołach

macierzystych. Obecność w pracy nie była potwierdzana na listach obecności.

Ilość przepracowanych godzin ustalano na podstawie tzw. kart rozliczeń.

Sąd Okręgowy dążył do wyjaśnienia, czy każdy z zainteresowanych

nauczycieli w ramach zatrudnienia na podstawie umowy cywilnoprawnej był

zobowiązany do wykonywania dodatkowych czynności (poza przeprowadzeniem

lekcji), takich jak udział w radach pedagogicznych, pełnienie dyżurów w czasie

przerw, udział w wywiadówkach, uroczystościach szkolnych, odbywanie hospitacji,

pełnienie wychowawstwa, wykonywanie innych dodatkowych obowiązków.

Ustalono występujące różnice w sposobie świadczenia pracy przez nauczycieli

zatrudnionych na podstawie umowy o pracę i na podstawie umów

cywilnoprawnych.

Zeznania zainteresowanych nauczycieli /…/ wskazywały, że byli oni

zobowiązani do wykonywania wskazanych wyżej dodatkowych czynności poza

przeprowadzeniem zajęć lekcyjnych. Wykonywanie dodatkowych obowiązków nie

wynikało z ich dobrej woli, lecz z poleceń dyrektora, do wykonania których czuli się

zobowiązani. Praca świadczona miała charakter pracy podporządkowanej,

podlegali oni poleceniom dyrektora i pozostawali do jego dyspozycji. Uzasadniało

to uznanie stosunków łączących te osoby z odwołującym jako stosunków pracy.

Podkreślono jednocześnie, że zainteresowanych /…/ przed 1 września 2003 r.

łączyły z odwołującym umowy o pracę. Dopiero od czasu zmiany sytuacji

finansowej szkoły rozpoczęto praktykę zawierania umów cywilnoprawnych, bez

jednoczesnej zmiany sposobu wykonywania pracy. Zawarcie przez wskazanych

wyżej zainteresowanych umów cywilnoprawnych nie było ich całkowicie wolnym i

świadomym wyborem. Rodzaj umowy został narzucony przez dyrektora.

W przypadku pozostałych zainteresowanych nauczycieli /…/ uznano, że

stosunki prawne łączące ich z odwołującym nie wykazywały cech stosunku pracy.

Z ich zeznań nie wynika, aby wykonywali oni na polecenie dyrektora inne

dodatkowe czynności (poza nauczaniem określonego przedmiotu), co było

argumentem przesądzającym o zakwalifikowaniu analizowanych umów jako umów

cywilnoprawnych. Jeżeli wykonywali oni dodatkowe czynności, co zdarzało się

sporadycznie, to nie byli do tego zobowiązani, lecz czynili to z własnej inicjatywy.

4

Osoby te nie były zainteresowane zawarciem umowy o pracę, zatem podpisanie

umowy zlecenia, umowy o dzieło nie zostało im narzucone przez dyrektora.

Wskazani zainteresowani - za wyjątkiem J.B . (która przebywała na emeryturze) -

w czasie spornego zatrudnienia w II Społecznym Liceum byli jednocześnie

zatrudnieni na podstawie umów o pracę w innych szkołach lub innych zakładach

pracy. Zatrudnienie u odwołującego zapewniało jedynie dodatkowe źródło

dochodu. Dyrektor nie ingerował w sposób prowadzenia zajęć przez wskazanych

nauczycieli, tj. nie dawał im żadnych wiążących poleceń. Uznano zatem, że

łączące ich z odwołującym stosunki prawne miały charakter umów

cywilnoprawnych, a nie umów o pracę.

Apelację od wyroku złożyły obie stron.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 2 września 2011 r.: (II) zmienił zaskarżony wyrok

w pkt 2. oraz poprzedzającą do decyzję i ustalił, że E. J. B. w okresie od 1 września

2003 r. do 30 czerwca 2004 r., od 1 września 2004 r. do 30 czerwca 2005 r., od 1

września 2005 r. do 30 czerwca 2006 r., od 1 września 2006 r. do 30 czerwca 2007

r., od 1 września 2007 r. do 30 czerwca 2008 r. i od 1 września 2008 r. do nadal nie

podlegała ubezpieczeniom emerytalnym, rentowym, chorobowym i wypadkowym z

tytułu umowy o pracę, (III) zmienił zaskarżony wyrok w pkt 5. oraz poprzedzającą

go decyzję i ustalił, że O. D. od 1 września 2005 r. do 30 czerwca 2006 r. nie

podlegała ubezpieczeniom emerytalnym, rentowym, chorobowym i wypadkowym z

tytułu umowy o pracę; (IV) zmienił zaskarżony wyrok w pkt 6. oraz poprzedzającą

go decyzję i ustalił, że A. B. D. od 1 września 2003 r. do 30 czerwca 2004 r. nie

podlegała ubezpieczeniom emerytalnym, rentowym, chorobowym i wypadkowym z

tytułu umowy o pracę; (V) zmienił zaskarżony wyrok w pkt 7. oraz poprzedzającą

go decyzję i ustalił, że H. D. od 1 września 2003 r. do 30 czerwca 2004 r., od 31

stycznia 2006 r. do 30 czerwca 2006 r., od 1 września 2007 r. do 30 czerwca 2008

r., od 1 września 2008 r. do 20 czerwca 2009 r. nie podlegał ubezpieczeniom

emerytalnym, rentowym, chorobowym i wypadkowym z tytułu umowy o pracę; (VI)

zmienił zaskarżony wyrok w pkt 8. oraz poprzedzającą go decyzję i ustalił, że D. D.

od 1 września 2003 r. do 30 czerwca 2004 r. nie podlegała ubezpieczeniom

emerytalnym, rentowym, chorobowym i wypadkowym z tytułu umowy o pracę; (VII)

zmienił zaskarżony wyrok w pkt 9. oraz poprzedzającą go decyzję i ustalił, że M. G.

5

od 5 listopada 2007 r. do 30 kwietnia 2008 r. nie podlegała ubezpieczeniom

emerytalnym, rentowym, chorobowym i wypadkowym z tytułu umowy o pracę; (VIII)

zmienił zaskarżony wyrok w pkt 10. oraz poprzedzającą go decyzję i ustala, że D.G.

od 1 kwietnia 2004 r. do 30 czerwca 2004 r., od 1 września 2004 r. do 30 czerwca

2005 r., od 1 września 2005 r. do 30 czerwca 2006 r., od 1 września 2006 r. do 30

czerwca 2007 r., od 1 września 2007 r. do 30 czerwca 2008 r. nie podlegała

ubezpieczeniom emerytalnym, rentowym, chorobowym i wypadkowym z tytułu

umowy o pracę; (IX) zmienił zaskarżony wyrok w pkt 11. oraz poprzedzającą go

decyzję i ustalił, że M. H. od 1 kwietnia 2004 r. do 30 czerwca 2004 r., od 1

września 2004 r. do 30 czerwca 2005 r., od 1 września 2005 r. do 30 czerwca 2006

r., od 1 września 2007 r. do 30 czerwca 2008 r., od 1 września 2008 r. do 20

czerwca 2009 r. nie podlegała ubezpieczeniom emerytalnym, rentowym,

chorobowym i wypadkowym z tytułu umowy o pracę; (X) zmienił zaskarżony wyrok

w pkt 15. oraz poprzedzającą go decyzję i ustalił, że M. K.od 2 stycznia 2006 r. do

30 czerwca 2006 r. nie podlegał ubezpieczeniom emerytalnym, rentowym,

chorobowym i wypadkowym z tytułu umowy o pracę; (XI) zmienił zaskarżony wyrok

w pkt 17. oraz poprzedzającą go decyzję i ustalił, że B. M. od 31 stycznia 2005 r. do

11 lutego 2005 r., od 28 lutego 2005 r. do 24 czerwca 2005 r. nie podlegała

ubezpieczeniom emerytalnym, rentowym, chorobowym i wypadkowym z tytułu

umowy o pracę; (XII) zmienił zaskarżony wyrok w pkt 18. oraz poprzedzającą go

decyzję i ustalił, że M.M. od 1 kwietnia 2004 r. do 30 czerwca 2004 r. nie podlegała

ubezpieczeniom emerytalnym, rentowym, chorobowym i wypadkowym z tytułu

umowy o pracę; (XIII) zmienił zaskarżony wyrok w pkt 20. oraz poprzedzającą go

decyzję i ustalił, że C.P. od 1 września 2003 r. do 30 czerwca 2004 r. nie podlegał

ubezpieczeniom emerytalnym, rentowym, chorobowym i wypadkowym z tytułu

umowy o pracę; (XIV) zmienił zaskarżony wyrok w pkt 21. oraz poprzedzającą go

decyzję i ustalił, że A. P. od 1 września 2007 r. do 30 listopada 2007 r. nie

podlegała ubezpieczeniom emerytalnym, rentowym, chorobowym i wypadkowym z

tytułu umowy o pracę; (XV) zmienił zaskarżony wyrok w pkt 22. oraz poprzedzającą

go decyzję i ustalił, że H.R. od 15 listopada 2007 r. do 30 czerwca 2008 r., od 1

września 2008 r. do 19 czerwca 2009 r. nie podlegała ubezpieczeniom

emerytalnym, rentowym, chorobowym i wypadkowym z tytułu umowy o pracę; (XVI)

6

zmienił zaskarżony wyrok w pkt 24. oraz poprzedzającą go decyzję i ustalił, że M.

K. R. od 1 września 2003 r. do 31 marca 2004 r. nie podlegała ubezpieczeniom

emerytalnym, rentowym, chorobowym i wypadkowym z tytułu umowy o pracę;

(XVII) zmienił zaskarżony wyrok w pkt 27. oraz poprzedzającą go decyzję i ustalił,

że M. T. od 1 września 2007 r. do 31 października 2007 r. nie podlegała

ubezpieczeniom emerytalnym, rentowym, chorobowym i wypadkowym z tytułu

umowy o pracę; (XVIII) zmienił zaskarżony wyrok w pkt 28. oraz poprzedzającą go

decyzję i ustalił, że W. Z. od 1 września 2003 r. do 22 marca 2004 r. nie podlegał

ubezpieczeniom emerytalnym, rentowym, chorobowym i wypadkowym z tytułu

umowy o pracę; (XIX) w pozostałym zakresie oddalił apelację II Społecznego

Liceum Ogólnokształcącego.

W uzasadnieniu stwierdzono przede wszystkim, że Sąd podziela

argumentację z wyroku SN z 20 września 1994 r., I PZP 37/94, którą można

zastosować w niniejszej sprawie.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, wbrew stanowisku Sądu I instancji, w

odniesieniu do zainteresowanych /…/ zawarte z tymi osobami umowy należało

zakwalifikować jako umowy cywilnoprawne, a nie umowy o pracę.

Sąd I instancji błędnie przyjął jako główne kryterium rozróżnienia

zatrudnienia pracowniczego okoliczność wykonywania dodatkowych czynności

poza przeprowadzeniem zajęć lekcyjnych w wymiarze określonym umową (udział w

radach pedagogicznych, pełnienie dyżurów w czasie przerw, udział w

wywiadówkach, uroczystościach szkolnych, odbywanie hospitacji, pełnienie

wychowawstwa bądź też wykonywanie innych dodatkowych obowiązków).

Powyższe kryterium nie może być decydujące w sprawie. Wykonywanie zawodu

nauczyciela (niezależnie od rodzaju zatrudnienia) wiąże się z wychowywaniem

młodzieży. Powyższe dodatkowe obowiązki nierozerwalnie łączą się z zawodem

nauczyciela, który ma za zadanie nie tylko nauczać (ściśle w ramach zajęć

lekcyjnych), jak również wychowywać młodzież. Sąd I instancji wadliwie skupił się

na ustalaniu, czy zainteresowani wykonywali dodatkowe czynności, a także czy w

ich ocenie należały one do ich obowiązków, czy też były wykonywane dobrowolnie.

Apelacja organu rentowego (dotycząca zainteresowanych K. C., J. R. D., J.

K., K. Ł. oraz A. Z.) w całości nie zasługiwała na uwzględnienie z powodów

7

tożsamych jak te, które legły u podstaw uwzględnienia w przeważającej mierze

apelacji odwołującego. W uzasadnieniu odniesiono się jeszcze między innymi do

znaczenia woli stron w wyborze podstawy zatrudnienia, czy możliwości zastępstwa.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył organ rentowy w części dotyczącej

punktu II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X, XI, XII, XIII, XIV, XV, XVI, XVII, XVIII, XX.

Zarzucono naruszenie:

1) art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 13 pkt 1, art. 36 ust. 1, 2, 4 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 22 § 1

k.p. poprzez uznanie, że zainteresowani: E. J. B. w okresie od 1 września 2003 r.

do 30 czerwca 2004 r., od 1 września 2004 r. do 30 czerwca 2005 r., od 1 września

2005 r. do 30 czerwca 2006 r., od 1 września 2006 r. do 30 czerwca 2007 r., od 1

września 2007 r. do 30 czerwca 2008 r. i od 1 września 2008 r. do nadal, O. D. od 1

września 2005 r. do 30 czerwca 2006 r., A. B. D. od 1 września 2003 r. do 30

czerwca 2004 r., H. D. od 1 września 2003 r. do 30 czerwca 2004 r., od 31 stycznia

2006 r. do 30 czerwca 2006 r., od 1 września 2007 r. do 30 czerwca 2008 r., od 1

września 2008 r. do 20 czerwca 2009 r., D. D. od 1 września 2003 r. do 30 czerwca

2004 r., M. G. od 5 listopada 2007 r. do 30 kwietnia 2008 r., D. G. od 1 kwietnia

2004 r. do 30 czerwca 2004 r., od 1 września 2004 r. do 30 czerwca 2005 r., od 1

września 2005 r. do 30 czerwca 2006 r., od 1 września 2006 r. do 30 czerwca 2007

r., od 1 września 2007 r. do 30 czerwca 2008 r., M. H. od 1 kwietnia 2004 r. do 30

czerwca 2004 r., od 1 września 2004 r. do 30 czerwca 2005 r. od 1 września 2005

r. do 30 czerwca 2006 r., od 1 września 2007 r. do 30 czerwca 2008 r., od 1

września 2008 r. do 20 czerwca 2009 r., M. K. od 2 stycznia 2006 r. do 30 czerwca

2006 r., B. M. od 31 stycznia 2005 r. do 11 lutego 2005 r., od 28 lutego 2005 r. do

24 czerwca 2005 r., M. M. od 1 kwietnia 2004 r. do 30 czerwca 2004 r., C. P. od 1

września 2003 r. do 30 czerwca 2004 r., A. P. od 1 września 2007 r. do 30 listopada

2007 r., H. R. od 15 listopada 2007 r. do 30 czerwca 2008 r., od 1 września 2008 r.

do 19 czerwca 2009 r., M. K. R. od 1 września 2003 r. do 31 marca 2004 r., M. T.

od 1 września 2007 r. do 31 października 2007 r., W. Z. od 1 września 2003 r. do

22 marca 2004 r., K. C. od 1 września 2003 r. do 30 kwietnia 2004 r., J. R. D. od 1

września 2003 r. do 29 lutego 2004 r., J. K. od 15 listopada 2007 r. do 5 grudnia

2007 r., K. Ł. od 1 września 2005 r. do 10 lutego 2006 r. i A . Z. od 1 września 2003

8

r. do 30 czerwca 2004 r., od 1 września 2004 r. do 30 czerwca 2005 r., od 1

września 2005 r. do 30 czerwca 2006 r., od 1 września 2006 r. do 30 czerwca 2007

r., od 1 września 2007 r. do 30 czerwca 2008 r. i od 1 września 2008 r. do 20

czerwca 2009 r. nie wykonywali pracy w ramach stosunku pracy na rzecz II

Społecznego Liceum Ogólnokształcącego i nie podlegali z tego tytułu

ubezpieczeniom emerytalnym, rentowym, chorobowym i wypadkowym,

2) naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 91b

ust. 2 pkt 1 i 3 ustawy z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela w związku z art. 3

pkt 1 i art. 6, art. 10 tej ustawy poprzez uznanie, że wykonywanie dodatkowych

obowiązków przez zainteresowanych, niewpisanych do umów cywilnoprawnych,

jest związane z istotą zawodu nauczyciela i nie stanowi kryterium świadczącego o

nawiązaniu stosunku pracy,

3) naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 58 §

1 k.c. w związku z art. 300 k.p. poprzez ich pominięcie i nierozważenie przy

zawieraniu umów zlecenia z wyżej wymienionymi zainteresowanymi zamiaru

obejścia przepisów o ubezpieczeniu społecznym,

4) art. 382 k.p.c. Sąd II instancji orzekł z pominięciem części materiału

dowodowego, tj. dowodu z przesłuchania dyrektora szkoły A. O. i zastępcy

dyrektora I. M., którzy wskazywali na złą sytuację ekonomiczną szkoły oraz brak

różnic pomiędzy zatrudnieniem zainteresowanych na podstawie umów o pracę i

umów cywilnoprawnych.

Wniesiono o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania wskazano

na wystąpienie w sprawie potrzeby wykładni przepisów prawnych budzących

poważne wątpliwości, tj. art. 91 b ust. 2 pkt 1 i 3 Karta Nauczyciela w związku z

art. 3 pkt 1, art. 6, art. 10 Karta Nauczyciela w kontekście zatrudnienia nauczycieli

szkoły niepublicznej o uprawnieniach szkoły publicznej na podstawie umowy

cywilnoprawnej i ich obowiązków. Wskazano przede wszystkim na trudności w

ustaleniu, jakie obowiązki są charakterystyczne dla nauczycieli szkół

9

niepublicznych o uprawnieniach szkół publicznych zatrudnionych w ramach

stosunku pracy i umowy cywilnoprawnej.

Wskazano również na oczywistą zasadność skargi. Podkreślono, że

dopuszczalne jest zatrudnienie nauczyciela szkoły niepublicznej o uprawnieniach

szkoły publicznej na podstawie umowy cywilnoprawnej. Niewielu regulacji w tym

zakresie oraz art. 10 Karty Nauczyciela wskazują, że zatrudnienie nauczyciela

szkoły niepublicznej o uprawnieniach szkoły publicznej na podstawie umowy

cywilnoprawnej powinno być wyjątkiem. Tymczasem u odwołującego uczyniono z

tego wyjątku zasadę, mimo że obowiązki dydaktyczne nauczycieli zatrudnionych

na podstawie umowy o pracę i na umowy cywilnoprawne były takie same.

Czynnikami, które determinowały wybór umów, było to, czy dany nauczyciel był

zatrudniony na podstawie umowy o pracę w innej szkole i jaką ilość czasu był

potrzebny u odwołującego się. Nie zakres obowiązków wpływał na wybór formy

zatrudnienia, a czynniki w ogóle z nimi niezwiązane, co świadczy o fikcyjności

zawartych umów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nie mieć uzasadnionych podstaw.

Zasadnicze zarzuty skargi koncentrują się na próbie wykazania, że w

zatrudnieniu, określonym przez strony jako cywilnoprawne, przeważały elementy

charakterystyczne dla stosunku pracy. Wychodząc z tego założenia skarżący

twierdzi, że zainteresowani w sprawie powinni być objęci obowiązkowymi

ubezpieczeniami.

Po pierwsze należało rozstrzygnąć, czy szkoła niepubliczna o uprawnieniach

szkoły publicznej może zatrudniać nauczycieli na podstawie umów

cywilnoprawnych. Problem ten był już rozstrzygany przez Sąd Najwyższy. W

uchwale z dnia 20 września 1994 r., I PZP 37/94, (OSNP 1995, nr 7, poz. 86)

stwierdzono, że dopuszczalne jest zatrudnienie nauczyciela w szkole niepublicznej

o uprawnieniach szkoły publicznej na podstawie umowy cywilnoprawnej.

Podstawowe znaczenie dla takiego rozstrzygnięcia miało ustalenie, że do

omawianej grupy nauczycieli nie ma zastosowania art. 10 Karty Nauczyciela, który

10

stanowi o nawiązaniu stosunku pracy na podstawie umowy o pracę lub

mianowania. Także w wyroku z dnia 30 maja 2001 r., I PKN 429/00 (OSNP 2003,

nr 7, poz. 174) przyjęto, że zatrudnienie nauczyciela w niepublicznej szkole

artystycznej może być wykonywane na podstawie umowy cywilnoprawnej. Należy

stwierdzić, że pogląd powyższy miał zastosowanie w rozpoznawanej sprawie

pomimo zmian w stanie prawnym. Bowiem zgodnie z obecnym brzmieniem art. 91b

ust. 2 Karty do nauczycieli szkół niepublicznych o uprawnieniach szkół publicznych

także nie stosuje się art. 10 Karty.

W związku z powyższym rozstrzygnięcie kluczowego dla sprawy problemu

powinno nastąpić według ogólnych reguł odróżnienia umowy o pracę od umowy

cywilnoprawnej.

W zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny dokonał analizy obowiązków

nauczycieli w aspekcie cech stosunku pracy i stosunku cywilnoprawnego. Sąd ten

trafnie przyjął, że wykonywanie zawodu nauczyciela, niezależnie od podstawy

zatrudnienia, jest związane z wychowywaniem młodzieży. Stąd niezależnie od

treści zawartej przez strony umowy nie można przyjąć, że jest on zobowiązany

jedynie do prowadzenia zajęć dydaktycznych. Na tej podstawie należało uznać, że

chybione są zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące założenia, iż udział w radach

pedagogicznych i wywiadówkach, uroczystościach szkolnych, pełnienie dyżurów w

czasie przerw, czy odbywanie hospitacji decydują o zatrudnieniu pracowniczym.

Ponadto należy zauważyć, że w spornych umowach przewidziano możliwość

powierzenia wykonania umowy osobie trzeciej z takimi samymi kwalifikacjami, za

zgodą dyrektora szkoły. Z ustaleń faktycznych wynika, że przypadki takie miały

miejsce. Także i ta okoliczność nie mogłaby zostać uznana za wystarczającą

przesłankę jednoznacznego rozstrzygnięcia problemu. Bowiem w przypadku

absencji nauczyciela dyrektor szkoły jest zmuszony do znalezienia zastępstwa w

celu zapewnienia ciągłości procesu nauczania, niezależnie od treści i charakteru

prawnego umowy.

W związku z powyższym należało zgodzić się z Sądem Apelacyjnym, że w

niespornych okolicznościach faktycznych sprawy zasadnicze znaczenie dla

kwalifikacji prawnej spornych umów miała wola ich stron.

11

Sąd Najwyższy wielokrotnie już rozstrzygał, że art. 22 § 11

k.p. nie stwarza

prawnego domniemania zawarcia umowy o pracę. O rodzaju zawartej umowy

rozstrzyga zgodna wola stron (wyrok z dnia 23 września 1998 r., II UKN 229/98

(OSNP 1999, nr 19, poz. 627, czy z dnia 24 listopada 2011 r., I PK 62/11, LEX nr

1109362). Podobnie w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 marca 1999 r., I PKN

616/98 (OSNP 2000, nr 8, poz. 312) stwierdzono, że przewidziane w art. 65 k.c. w

zw. z art. 300 k.p. reguły wykładni oświadczeń woli stron mają odpowiednie

zastosowanie do umów o pracę. W razie wątpliwości decydujący jest zgodny

zamiar stron i cel umowy o pracę – także wtedy, gdy jej dosłowne brzmienie byłoby

korzystniejsze dla pracownika. Tak więc w razie ustalenia, iż zawarta umowa

wykazuje wspólne cechy dla umowy o pracę i umowy prawa cywilnego z

jednakowym ich nasileniem, rozstrzygająca o jej typie powinna być in concreto wola

stron (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 maja 2010 r., II PK 354/09, LEX nr

598002). W rozstrzygnięciach tego rodzaju decyduje więc całokształt okoliczności

faktycznych, w tym także wola stron (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7

października 2009 r., III PK 38/09, OSP 2010, nr 11, poz. 115). Należy więc

przyjąć, że dopuszczalne jest także wykonywanie tych samych obowiązków

zarówno w ramach zatrudnienia pracowniczego lub cywilnoprawnego o ile nie

sprzeciwiają się temu inne okoliczności (art. 3531

k.c. w związku z art. 300 k.p.).

Zadecydować o podstawie zatrudnienia mogą strony umowy. Wynika z tego, że

wola stron może zmienić podstawę zatrudnienia z umowy o pracę na umowę

cywilnoprawną (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 2010 r., I PK

44/10, OSNP 2011, nr 23-24, poz. 294).

W związku z powyższym należy odnieść się do zarzutów naruszenia art. 58

§ 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. oraz art. 382 k.p.c. Zarzuty te okazały się nie mieć

uzasadnionych podstaw. Sąd Apelacyjny odniósł się bowiem do problemu

przymusu ekonomicznego zawarcia umów cywilnoprawnych, co wynikało z trudnej

sytuacji finansowej szkoły. Co więcej Sąd ten oceniając problem woli stron

zawartych umów cywilnoprawnych (przymusu) uwzględnił okoliczność, że

nauczyciele ci mieli przyznane prawo do emerytury lub byli zatrudnieni w innych

podmiotach na podstawie umów o pracę. Okoliczność ta, jak i pełna świadomość

skutków zawieranych umów świadczą, że nauczyciele nie byli zmuszeni do

12

zawarcia umów cywilnoprawnych w miejsce dotychczasowych umów o pracę.

Oznacza to, że sporne umowy zostały zawarte zgodnie z wolą ich stron.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku.