III PK 100/11

Sygn. akt III PK 100/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 października 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

SSN Krzysztof Staryk

w sprawie z powództwa J.C.

przeciwko W. Z. I. Spółce Akcyjnej w D.

o odszkodowanie z tytułu zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 października 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w L.

z dnia 16 czerwca 2011 r.,

oddala skargę i zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej

kwotę 900 zł (dziewięćset) tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód J.C. w sprawie przeciwko W. S.A. w D. o odszkodowanie z tytułu

zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy, wniósł skargę kasacyjną od wyroku

Sądu Okręgowego w L. z dnia 16 czerwca 2011 r., […]. Zaskarżonym wyrokiem

zmieniono wyrok Sądu Rejonowego w P. z dnia 29 grudnia 2010 r., zasądzający od

pozwanej Spółki na rzecz powoda kwotę 49.900 zł, w ten sposób, że oddalono

powództwo.

Powód był zatrudniony w przedsiębiorstwie państwowym W. w D. jako

dyrektor od 20 sierpnia 2001 r., a bezpośrednio po zwolnieniu z tego stanowiska

został z dniem 1 sierpnia 2006 r. wyznaczony na stanowisko tymczasowego

kierownika tego przedsiębiorstwa. W związku z jego przekształceniem w spółkę

akcyjną, której jedynym akcjonariuszem był Skarb Państwa, powód od 1 stycznia

2008 r. faktycznie wykonywał obowiązki prezesa zarządu – dyrektora naczelnego.

Uchwałą nr 2 nadzwyczajnego walnego zgromadzenia Spółki z 19 lutego 2008 r. w

§ 1 prezesowi i członkom zarządu przyznano prawo do: nagrody rocznej,

odszkodowania z tytułu zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy, odprawy

pieniężnej w razie odwołania ze stanowiska lub rozwiązania umowy o pracę przez

podmiot zatrudniający z innych przyczyn niż naruszenie podstawowych

obowiązków ze stosunku zatrudnienia oraz przyznano świadczenia dodatkowe w

postaci: nagrody jubileuszowej, odprawy pieniężnej w razie ustania stosunku pracy

w związku z przejściem na emeryturę lub rentę i dodatkowego ubezpieczenia

zdrowotnego, majątkowego oraz osobowego. Zgodnie z § 9 tej uchwały, ustalone w

§ 1 świadczenia przysługują od 1 stycznia 2008 r. Uchwałą nr 3 tego zgromadzenia

z tego samego dnia powód został odwołany ze stanowiska prezesa zarządu. Po

odwołaniu z funkcji prezesa zarządu powód nadal stawiał się do pracy do dnia 6

marca 2009 r. Wyrokiem Sądu Rejonowego w P. z 8 października 2009 r. w

sprawie […] ustalono, że pomiędzy powodem a pozwaną Spółką w okresie od 19

lutego 2008 r. do 6 marca 2008 r. istniał stosunek pracy.

Uwzględniając powództwo o odszkodowanie Sąd Rejonowy stwierdził, że

powód opiera swoje żądanie nie o przepisy Kodeksu pracy dotyczące umowy o

3

zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, lecz na § 1 i § 8 uchwały nr 2 z dnia

19 lutego 2008 r.

Pierwszym aktem ustalającym warunki płacy dla powoda była powołana

uchwała nr 2. W § 1 przyznano prezesowi i członkom zarządu prawo do

odszkodowania z tytułu zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy, zaś w § 8

określono okres obowiązywania tego zakazu - przez okres 6 miesięcy od dnia

ustania stosunku pracy, wysokość odszkodowania – 100% wynagrodzenia oraz

zakres działalności konkurencyjnej i wskazano, jakie konsekwencje poniesie

członek zarządu, który naruszy zakaz konkurencji. W § 1 uchwały zapisano, że

przyznaje się prezesowi i członkom zarządu prawo do odszkodowania z tytułu

zakazu konkurencji, co według Sądu Rejonowego należy rozumieć jako przyznanie

im takiego odszkodowania. Określenie „przyznaje się" należy rozumieć jako

jednostronną decyzję organu uprawnionego do podejmowania czynności

pracowniczych wobec prezesa zarządu, tak samo jak sformułowanie zawarte w § 1

uchwały nr 3, gdzie zapisano, iż „odwołuje się" powoda ze stanowiska prezesa

zarządu, co także jest jednostronną decyzją organu uprawnionego do

podejmowania tego rodzaju decyzji wobec prezesa zarządu. Powód, zarówno na

decyzję o odwołaniu go ze stanowiska, jak i na przyznanie mu prawa do świadczeń

określonych w § 1 uchwały nr 2 nie miał żadnego wpływu. W tym przypadku to

jednostronnie nadzwyczajne walne zgromadzenie ustaliło warunki płacy dla

powoda, zapoznano go z treścią uchwał nr 2 i nr 3 w dniu 20 lutego 2008 r. Powód

zaakceptował warunki tam określone, zatem w ocenie Sądu Rejonowego uchwała

nr 2 jednostronnie wykreowała warunki płacy dla powoda w okresie od 1 stycznia

2008 r. do 6 marca 2008 r.

Powołując się na stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z dnia

27 października 2004 r., I PK 588/03 Sąd Rejonowy wskazał, że źródłem

zobowiązania wobec pracownika nie jest tylko umowa o pracę, lecz też

jednostronna czynność prawna uprawnionego organu. W przedmiotowej sprawie

rada nadzorcza, która zgodnie z § 10 tejże uchwały, była zobowiązana przez

zgromadzenie do wykonania i nadzoru nad realizacją uchwały, nie wydała żadnego

aktu wobec powoda, to jednak treść § 1, 8 i 9 w kontekście § 10 świadczy o tym, że

zgromadzenie określiło świadczenia przysługujące powodowi jako prezesowi i rada

4

nadzorcza nie mogła swoją decyzją ich zmienić. Sąd Rejonowy zauważył ponadto,

że pozwana Spółka dobrowolnie wypłaciła powodowi inne świadczenie

przewidziane w § 1 uchwały nr 2 w postaci odprawy pieniężnej i oczywiście nie jest

to świadczenie oparte o inne podstawy niż § 1 uchwały nr 2. Wobec tego stwierdzić

należało, że pozwana Spółka w części uznała postanowienia uchwały za wiążące i

ważne.

Wysokość miesięcznego wynagrodzenia powoda stanowiła kwotę 11.791,10

zł, lecz powód dochodził kwoty 49,900 zł i taką żądaną kwotę Sąd Rejonowy,

mając na uwadze przepis art. 321 k.p.c., zasądził na rzecz powoda.

Zdaniem Sądu Okręgowego pogląd Sądu Rejonowego, że na podstawie § 1

uchwały nr 2 powstało zobowiązanie pozwanego wobec powoda do zapłaty

odszkodowania z tytułu przestrzegania zakazu konkurencji jest podwójnie nietrafny,

bowiem ani walne zgromadzenie nie jest organem uprawnionym do składania

oświadczeń woli w imieniu pozwanego pracodawcy, ani też odszkodowanie z tytułu

zakazu konkurencji nie stanowi wynagrodzenia. Sprawowanie funkcji członka

zarządu może opierać się na dwóch równoległych stosunkach prawnych. Stosunek

organizacyjny jest stosunkiem podstawowym, w oparciu o który członek zarządu

dokonuje czynności, które zgodnie z Kodeksem spółek handlowych wiążą się z

mandatem członka zarządu, takich jak reprezentowanie spółki i prowadzenie jej

spraw. Drugi stosunek - zobowiązaniowy, jest stosunkiem równoległym do stosunku

podstawowego. Członek zarządu występuje w tym wypadku w charakterze

kontrahenta spółki. W rozpoznawanej sprawie jest to stosunek pracy. Stosunek

pracy jest odrębnym stosunkiem prawnym od członkostwa w zarządzie spółki, w

którego zakresie członek zarządu jest osobą trzecią względem spółki, a o jego

prawach pracowniczych decyduje treść stosunku pracy.

W rozpoznawanej sprawie nie sposób przyjąć, by oświadczenie, z którego -

podzielając stanowisko powoda - Sąd Rejonowy wywiódł roszczenie, złożone

zostało przez organ uprawniony do reprezentowania pozwanego.

Sąd Okręgowy podniósł, że organem uprawnionym do reprezentowania

spółki akcyjnej jest zarząd (art. 368 k.s.h.). Doznaje to ograniczenia w przypadku

umów między spółką a członkami zarządu, w których spółka reprezentowana jest

przez radę nadzorczą lub pełnomocnika ustanowionego uchwałą walnego

5

zgromadzenia (art. 379 k.s.h.). Statut pozwanej Spółki stanowi w § 45 ust. 1, iż

delegowany przez radę nadzorczą członek rady albo pełnomocnik ustanowiony

uchwałą walnego zgromadzenia zawiera umowy stanowiące podstawę

zatrudnienia członków zarządu. Również inne czynności prawne między Spółką a

członkami zarządu dokonywane są w tym samym trybie (§ 45 ust. 2 statutu).

Natomiast na podstawie art. 378 § 1 k.s.h. rada nadzorcza ustala wynagrodzenie

członków zarządu zatrudnionych na podstawie umowy o pracę lub innej umowy,

chyba że statut stanowi inaczej. W rozpoznawanej sprawie statut pozwanej Spółki

stanowi odmiennie w § 31, w myśl którego zasady wynagradzania i wysokość

wynagrodzenia członków zarządu, z zastrzeżeniem ust. 2, ustala walne

zgromadzenie na wniosek rady nadzorczej, z uwzględnieniem przepisów ustawy z

dnia 3 marca 2000 r. o wynagradzaniu osób kierujących niektórymi podmiotami

prawnymi (Dz. U. Nr 26, poz. 306 ze zm.). Natomiast § 31 ust. 2 stanowi, że

wysokość miesięcznego wynagrodzenia prezesa zarządu określa organ właściwy

do reprezentowania Skarbu Państwa.

Na tej podstawie walne zgromadzenie pozwanej Spółki jest organem

uprawnionym do decydowania o zasadach i wysokości wynagrodzenia prezesa

zarządu. Tak określone wynagrodzenie winno zostać wprowadzone do umowy

łączącej Spółkę z członkiem zarządu. Walnemu zgromadzeniu żaden przepis nie

przyznaje prawa do reprezentowania spółki ani w sposób generalny, ani w

odniesieniu do jakiejkolwiek czynności; żaden też przepis nie pozwala upoważnić

tego organu do podjęcia czynności z zakresu reprezentacji spółki. W pewnych

przypadkach, walne zgromadzenie może powołać pełnomocnika, który będzie

reprezentował spółkę - jednakże zamiast powołania takiego pełnomocnika

zgromadzenie nie może samo dokonać czynności prawnej z osobą trzecią czy

wobec osoby trzeciej. Sąd Okręgowy nie podzielił poglądu Sądu Najwyższego

wyrażonego w wyroku z dnia 14 grudnia 2004 r., III PK 60/04, zgodnie z którym

jeżeli uprawnienie do reprezentowania spółki mogą uzyskać pełnomocnicy

powołani przez wspólników, to sami wspólnicy mogą w odpowiedniej do tego

formie (uchwale) skutecznie bezpośrednio reprezentować spółkę. Sąd Okręgowy

podniósł, że art. 379 § 1 k.s.h. ma charakter wyjątkowy wobec przepisów

określających ogólne zasady reprezentacji spółki, wobec czego musi być

6

interpretowany ściśle. Bezzasadne są tu jakiekolwiek analogie do reprezentowania

spółki przez radę nadzorczą, organ ten jest bowiem z mocy ustawy legitymowany

do reprezentacji spółki w umowach z członkiem zarządu. Walne zgromadzenie

natomiast, o ile ma kompetencję do rozwiązania z powodem stosunku

organizacyjnego, to jednak nie ma uprawnień do działania za spółkę w sferze

stosunków pracy.

Charakter prawny uchwał wspólników spółek kapitałowych jest

zagadnieniem spornym w doktrynie i orzecznictwie. Z jednej strony występuje

pogląd uznający uchwały zgromadzeń wspólników spółek kapitałowych za

czynności prawne, gdyż ich treść wpływa na prawa i obowiązki spółki, wspólników i

członków jej organów, a to, jakie skutki prawne wywołuje powzięcie uchwały,

określają przepisy ustawy, umowa spółki oraz sama treść uchwały. Z reguły

uchwały wywierają bezpośrednie skutki prawne w wewnętrznej sferze spółki.

Niektóre uchwały mogą jednak wywierać skutki prawne erga omnes (por. art. 430 §

1 i 3, art. 459 pkt 2 i art. 460 k.s.h.). Ponadto, w wielu przypadkach uchwały

stanowią podstawę podejmowania przez spółkę czynności prawnych, a w

szczególności zawierania umów z osobami trzecimi przez zarząd spółki (zob. art.

17, art. 393 pkt 2-6 i art. 394 k.s.h.). Niektórzy przedstawiciele doktryny uznając

uchwały za rodzaj czynności prawnej podkreślają ich specyficzny charakter,

zwracając uwagę, że wywierają one skutek w zasadzie wewnątrz spółki, a ich

wpływ na prawa i obowiązki osób pozostających poza stosunkiem spółki jest

możliwy tylko przez dodatkowe czynności. Część doktryny opowiada się natomiast

za koncepcją niejednolitego charakteru uchwał organów osób prawnych, tylko

niektórym z nich przyznając walor czynności prawnych, przy zastosowaniu różnych

kryteriów.

Sąd Najwyższy w kilku orzeczeniach przyjmował, że w niektórych

przypadkach rozwiązanie stosunku organizacyjnego i stosunku pracy może być

dokonane jednocześnie jedną uchwałą zgromadzenia wspólników (m.in. wyroki z

14 grudnia 2004 r., III PK 50/04 i III PK 60/04, LEX nr 150261 i 154166), uznając

tym samym, że uchwała zgromadzenia wspólników ma charakter czynności

prawnej, a wyrażając oświadczenie woli pracodawcy, wywiera skutek wobec osoby

7

trzeciej - pracownika (odmiennie m.in. w wyroku z 15 czerwca 2005 r., II PK 276/04,

OSNP 2006 nr 3-4, poz. 42).

Z drugiej strony wyrażany jest również pogląd, zgodnie z którym uchwał

organów osób prawnych w ogóle nie można uznać za czynności prawne, bez

względu na to, czy skierowane są na zewnątrz, czy pozostają wewnętrzną sprawą

spółki. Uchwały te nie są podejmowane przez podmiot prawa, stanowiąc wyraz woli

organu takiej osoby, nie wywołują samodzielnie skutków prawnych na zewnątrz

spółki (jak to ma miejsce w przypadku czynności prawnej), stanowią odrębne od

oświadczeń woli i czynności prawnych, swoiste czynności konwencjonalne,

instrument prawny przy pomocy którego kształtuje się działalność spółki, jej

strukturę i program działania.

Zdaniem Sądu Okręgowego należy podzielić pogląd o niejednolitym

charakterze prawnym uchwał organów spółek kapitałowych, w związku z czym

każda uchwała wymaga oceny pod tym kątem w realiach konkretnej sprawy. Trafne

jest również stanowisko, zgodnie z którym jedynie niektóre uchwały zdolne są

wywołać bezpośredni skutek w sferze prawnej osób trzecich (przykładowo uchwała

powołująca skład organów spółki), szereg innych uchwał dla wywołania skutku na

zewnątrz wymaga jednak złożenia oświadczenia woli przez organ właściwy do

reprezentowania spółki. Uchwała w przedmiocie przyznania powodowi

odszkodowania z tytułu zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy nie mogła

wywołać bezpośredniego skutku pomiędzy spółką a powodem. Oświadczenie woli

odnośnie tego odszkodowania można przypisać jedynie walnemu zgromadzeniu

pozwanej spółki, ale nie samej spółce jako podmiotowi prawa. Oświadczenie to

skierowane było bezpośrednio do rady nadzorczej pozwanej Spółki, której polecono

wykonanie i nadzór nad realizacją uchwały.

Ponadto Sąd Okręgowy zauważył, że o ile istnieje podstawa do decydowania

przez walne zgromadzenie o zasadach wynagradzania i wysokości wynagrodzenia

członków zarządu, to co najmniej wątpliwa jest możliwość przypisania

„odszkodowaniu z tytułu zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy" waloru

wynagrodzenia. Oczywiste jest, że w razie zawarcia przez strony stosunku pracy

umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy (art. 1012

k.p.),

odszkodowanie z tego tytułu nie stanowi wynagrodzenia za pracę. Za taką

8

kwalifikacją tego świadczenia przemawia przede wszystkim fakt, że odszkodowanie

to przysługuje byłemu już pracownikowi od byłego pracodawcy i nie za świadczenie

pracy, lecz za powstrzymywanie się od działalności konkurencyjnej. Zarówno w

doktrynie prawa pracy, jak i w orzecznictwie, istnieje utrwalone stanowisko, zgodnie

z którym klauzula konkurencyjna (art. 1012

k.p.) nie stanowi części umowy o pracę,

zaś odszkodowanie wynikające z umowy o zakazie konkurencji nie jest

wynagrodzeniem za pracę.

Ponieważ pozwana Spółka podlega regulacji ustawy z dnia 3 marca 2000 r.

o wynagradzaniu osób kierujących niektórymi podmiotami prawnymi, Sąd

Okręgowy ustalił, czy przepisy tej ustawy nie wprowadzają w tym zakresie

uregulowań szczególnych. Ustawa ta oraz wydane na jej podstawie rozporządzenie

wykonawcze nie reguluje tej kwestii odmiennie, stanowiąc w art. 5, że członkom

zarządu jednoosobowych spółek Skarbu Państwa oprócz wynagrodzenia

miesięcznego mogą zostać przyznane świadczenia dodatkowe. Świadczenia

dodatkowe, o których stanowi ust. 2, mogą mieć charakter wynagrodzenia za pracę

(np. co do zasady nagroda jubileuszowa), bądź też charakter

pozawynagrodzeniowy (np. odprawa emerytalna). Świadczeniami dodatkowymi są

świadczenia z tytułu zatrudnienia, w tym: bytowe, socjalne, komunikacyjne oraz

ubezpieczenia majątkowe i osobowe - inne bądź wyższe niż ustalone w

regulaminach wynagradzania, zakładowych i ponadzakładowych układach

zbiorowych pracy oraz w odrębnych przepisach (art. 11 ust. 1 ustawy).

Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 21 stycznia 2003 r. w sprawie

szczegółowego wykazu świadczeń dodatkowych, które mogą być przyznane

osobom kierującym niektórymi podmiotami prawnymi, oraz trybu ich przyznawania

(Dz. U. Nr. 14, poz. 139) precyzujące katalog świadczeń dodatkowych stanowi w §

2 ust. 1, iż osobom, o których mowa w § 1 (czyli m.in. członkom zarządu

jednoosobowych spółek Skarbu Państwa), mogą być przyznane następujące

świadczenia dodatkowe z tytułu zatrudnienia: 1) nagroda jubileuszowa

przyznawana nie częściej niż co 5 lat, 2) odprawa pieniężna w razie ustania

stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności

do pracy, zwana dalej "odprawą pieniężną", 3) zwrot częściowych kosztów

użytkowania udostępnionego lokalu mieszkalnego, w tym mieszkania służbowego;

9

4) świadczenia związane z korzystaniem z częściowo odpłatnych usług

telekomunikacyjnych; 5) świadczenia z tytułu dodatkowego ubezpieczenia

zdrowotnego, majątkowego oraz osobowego w wysokości do 25% wyższej niż

ustalona w regulaminie wynagradzania, zakładowym i ponadzakładowym układzie

zbiorowym pracy oraz w odrębnych przepisach. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11

lipca 2006 r., I PK 290/05, stwierdził, że nie ulega wątpliwości, iż odszkodowanie z

tytułu zakazu konkurencji nie jest wynagrodzeniem za pracę ani inną (dodatkową)

korzyścią związaną ze świadczeniem pracy lub usług związanych z zarządzaniem,

lecz stanowi rekompensatę szkody poniesionej przez pracownika wskutek

niemożności wykonywania pracy w zakresie objętym zakazem konkurencji. Nie

mieści się więc w ogóle w zakresie regulacji ustawy, a w szczególności w pojęciu

„świadczenia dodatkowe”.

Jako trzecią przyczynę uwzględnienia apelacji strony pozwanej Sąd

Okręgowy wskazał naruszenie art. 65 § 1 k.c. Zgodnie z tym przepisem

oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają ze względu na

okoliczności, w których złożone zostało, zasady współżycia społecznego oraz

ustalone zwyczaje. Wykładnia oświadczenia woli nie może prowadzić do jego

wypaczenia i przypisania składającemu oświadczenie woli stwierdzeń w sposób

oczywisty sprzecznych z treścią tego oświadczenia. Tak zaś, zdaniem Sądu

Okręgowego, zrobił Sąd Rejonowy, ignorując literalne i w zasadzie niebudzące

wątpliwości brzmienie uchwały. Zawarte w przedmiotowej uchwale domniemane

oświadczenie woli pozwanego w kwestii odszkodowania z tytułu zakazu

konkurencji nie ograniczyło się przecież do jednostronnego przyznania powodowi

świadczenia z tego tytułu. Wręcz przeciwnie - w treści przedmiotowej uchwały

zawarte zostało nie tylko „przyznanie" powodowi odszkodowania i określenie jego

wysokości oraz definicja działalności konkurencyjnej, ale nade wszystko określona

została sankcja za naruszenie zakazu konkurencji w postaci zwrotu pobranego

odszkodowania oraz kary umownej w wysokości dwunastokrotności wynagrodzenia

otrzymanego przed ustaniem stosunku pracy (§ 8 ust. 3 uchwały), co Sąd

Rejonowy zauważył, ale nie wyciągnął z tego faktu prawidłowego wniosku. Te

elementy uchwały prowadzą do wniosku, że dotyczyła ona zawarcia umowy o

zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, delegowanego radzie nadzorczej.

10

Nie można przyjąć, że z całej uchwały nr 2 w części dotyczącej zakazu konkurencji

po ustaniu stosunku pracy znaczenie prawne ma jedynie kwestia odszkodowania i

uznać, że było to jednostronnie zobowiązujące pozwanego oświadczenie woli. Nie

sposób bowiem przyjąć, by w świetle ustalonych zwyczajów występujących w

stosunkach między pracodawcami a pracownikami (byłymi pracownikami)

pracodawca powziął tego rodzaju zobowiązanie wobec byłego pracownika.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie:

- art. 65 § 1 k.c. w związku z art. 58 § 3 k.c., 378 § 1 k.s.h., § 31 statutu

pozwanej Spółki oraz art. 8 i 300 k.p. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i w

konsekwencji dokonanie błędnej wykładni oświadczenia woli zawartego w uchwale

nr 2 nadzwyczajnego walnego zgromadzenia Spółki prowadzącej do uznania, że

uchwała ta nie stanowiła jednostronnego zobowiązania Spółki do wypłaty powodowi

dochodzonego świadczenia;

- art. 379 § 1 k.s.h. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, co doprowadziło

do błędnego przyjęcia przez Sąd Okręgowy, że przepis ten, odnoszący się do

zasad reprezentacji spółki akcyjnej przy umowach z członkami zarządu, ma

zastosowanie również w przypadku jednostronnych czynności prawnych;

- art. 1012

k.p. w związku z art. 18 § 1 k.p. poprzez jego błędną wykładnię, co

doprowadziło do błędnego przyjęcia, że przepis ten wyklucza możliwość przyznania

przez pracodawcę pracownikowi odszkodowania w zamian za przestrzeganie

zakazu konkurencji w drodze jednostronnej czynności prawnej;

- art. 471 k.c. w związku z art. 427 § 1 k.s.h. i art. 300 k.p. poprzez ich

błędne zastosowanie polegające na pominięciu i niezastosowaniu w niniejszej

sprawie, co doprowadziło do błędnego przyjęcia, że pozwana nie ponosi

odpowiedzialności odszkodowawczej względem powoda za przestrzeganie przez

niego zakazu konkurencji.

Zdaniem skarżącego uchwała walnego zgromadzenia może być źródłem

jednostronnego zobowiązania spółki wobec członka zarządu, gdyż art. 379 § 1

k.s.h. odnosi się wyłącznie do zasad reprezentacji spółki akcyjnej przy umowach z

członkami zarządu i w sporach z nimi, a nie dotyczy jednostronnych czynności

spółki. Uzasadniając zarzut naruszenia art. 65 § 1 k.c. skarżący stwierdził, że nie

jest mu znany zwyczaj przemawiający przeciwko możliwości jednostronnego

11

zobowiązania pracodawcy do wypłaty odszkodowania. Istnieje bowiem wiele

świadczeń przyznawanych przez pracodawcę jednostronnie, na przykład nagrody i

premie. Między stronami istniała wzajemność świadczeń, gdyż odszkodowanie było

przyznawane za przestrzeganie zakazu konkurencji, czyli gdy pracownik nie

przestrzegał tego zakazu, to odszkodowanie mu nie przysługiwało. Zasady

współżycia społecznego wymagają, aby sporna uchwała była interpretowana jako

jednostronne oświadczenie woli Spółki tworzące jej zobowiązanie do wypłaty

odszkodowania w żądanej wysokości. Oświadczenie woli pozwanej Spółki w części

odnoszącej się do zapłaty przez powoda kary umownej jest nieważne, ale nie

przesądza to o nieważności całej czynności prawnej. Zgodnie bowiem z art. 58 § 3

k.c., jeżeli nieważnością dotknięta jest tylko część czynności prawnej, czynność

pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez

postanowień dotkniętych nieważnością czynności nie zostałaby dokonana.

Z ostrożności procesowej skarżący podniósł, iż również w przypadku

przyjęcia, że Sąd Okręgowy dokonał prawidłowej wykładni złożonego przez Spółkę

oświadczenia woli, powód mógł skutecznie dochodzić swojego roszczenia. Jeżeliby

bowiem przyjąć, że uchwała „dotyczyła zawarcia umowy o zakazie konkurencji po

ustaniu stosunku pracy, delegowanego radzie nadzorczej", to mamy do czynienia

również z zobowiązaniem skierowanym do rady nadzorczej, które nie zostało przez

nią wykonane. W takim wypadku roszczenie powoda byłoby uzasadnione w świetle

art. 471 k.c., dłużnikiem bowiem przez cały czas pozostaje Spółka, która ponosi

odpowiedzialność za skutki działań i zaniechań swoich organów, w tym za

niewywiązanie się z przyjętych zobowiązań. Pozwana zobowiązała się bowiem co

najmniej do złożenia powodowi oferty zawarcia umowy o zakazie konkurencji po

ustaniu stosunku pracy, którego to zobowiązania również nie wykonała, a powód

poniósł z tego tytułu uszczerbek stanowiący równowartość odszkodowania z tytułu

zakazu przestrzegania konkurencji, które otrzymałby, gdyby stosowna umowa

została z nim zawarta.

Nie jest również, w ocenie strony skarżącej, uzasadnione stanowisko

zaprezentowane przez Sąd Okręgowy, że z istoty zakazu konkurencji wynika, iż

powinien być on zawarty w odrębnej umowie i nie może być zastąpiony

jednostronnym aktem prawnym. W przypadku czynności jednostronnej ma on nieco

12

inny charakter tzn. nie sposób w drodze tej czynności jednostronnie „nałożyć" na

pracownika obowiązku przestrzegania zakazu konkurencji. W istocie jednak takie

jednostronne zobowiązanie nie różni się niczym do sytuacji, kiedy strony zawierają

co prawda umowę o zakazie konkurencji, ale wprowadzają do niej klauzulę

zastrzegającą uprawnienie do jednostronnego odstąpienia od umowy. W takim

przypadku również tylko jedna ze stron stosunku pracy decyduje o tym, czy zakaz

konkurencji będzie czy nie będzie obowiązywać.

Pozwana Spółka wniosła o odmowę przyjęcia skargi do rozpoznania,

względnie o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga jest nieuzasadniona. Przeciwko poglądowi skarżącego, według

którego art. 379 § 1 k.s.h. dotyczy tylko umów i sporów spółki z członkiem zarządu

przemawia wprost statut strony pozwanej. Stanowi on bowiem w § 45 ust. 2, że

inne czynności prawne niż określone w ust. 1 (czyli inne niż zawarcie umowy

stanowiącej podstawę zatrudnienia z członkami zarządu) dokonywane są w tym

trybie (czyli przez delegowanego przez radę nadzorczą członka rady albo

pełnomocnika ustanowionego uchwałą walnego zgromadzenia). Kwestia

dopuszczalności składania oświadczeń woli przez walne zgromadzenie członkowi

zarządu w odniesieniu do stosunku pracy lub innego stosunku zatrudnienia jest

sporna w orzecznictwie i doktrynie, ale szczegółowe jej rozważanie nie jest

konieczne do rozpoznania skargi kasacyjnej. Nawet bowiem przyjęcie poglądu

korzystnego dla strony skarżącej, nie może spowodować uwzględnienia skargi.

Przeciwko temu przemawia brak uprawnienia walnego zgromadzenia do określenia

innych uprawnień członka zarządu niż zasady jego wynagradzania i wysokości

wynagrodzenia, przy czym wysokość wynagrodzenia miesięcznego prezesa

zarządu określa organ właściwy do reprezentowania Skarbu Państwa (§ 31 statutu

Spółki). Jak słusznie przyjął Sąd Okręgowy, sporne świadczenie nie jest

wynagrodzeniem za pracę, gdyż przysługuje ono za zaniechanie byłego

pracownika podjęcia określonych działań po ustaniu stosunku pracy. Świadczenie

to nie mieści się także w pojęciu świadczeń dodatkowych, których dotyczy ustawa z

13

dnia 3 marca 2000 r. o wynagradzaniu osób kierujących niektórymi podmiotami

prawnymi oraz rozporządzenie wykonawcze Prezesa Rady Ministrów.

Przedmiotem sprawy nie jest spór, czy prawo pracy, a w szczególności

art. 1012

k.p., sprzeciwiają się możliwości jednostronnego zobowiązania się przez

pracodawcę do świadczenia pieniężnego na rzecz byłego pracownika w zamian za

niepodjęcie działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy, przy czym podjęcie tej

działalności pozostawione jest uznaniu byłego pracownika. Chronologicznie

pierwszym zagadnieniem sporu jest natomiast ustalenie na podstawie art. 65 § 1

k.c., czy zamiarem walnego zgromadzenia było złożenie takiego oświadczenia, a

dopiero w drugiej kolejności należałoby rozważyć dopuszczalność jego złożenia

przez pozwaną Spółkę. Sąd Okręgowy trafnie przyjął, że błędne jest rozumowanie

oparte tylko na tym fragmencie uchwały nr 2, w którym przyznano powodowi prawo

do spornego świadczenia, a pominięcie jej dalszej części, zawartej w tym samym §

8, która przewidywała sankcje z tytułu podjęcia działalności konkurencyjnej. Tylko

taka wykładnia jest przy tym zgodna w § 10 uchwały, w którym jej wykonanie

zostało powierzone radzie nadzorczej Spółki. Z takim rozumieniem uchwały nr 2

związany jest zarzut ewentualny skarżącej, polegający na niezasądzeniu na rzecz

powoda odszkodowania na podstawie art. 471 k.c. za niezłożenie mu przez radę

nadzorczą propozycji zawarcia umowy o zakazie konkurencji. Jest to zarzut

nietrafny, gdyż mimo że w odniesieniu do obu świadczeń używane jest określenie

„odszkodowanie”, to chodzi tu o różne świadczenia i orzekanie wobec nowego

roszczenia jest niedopuszczalne. Pierwotnym roszczeniem powoda było żądanie

zasądzenia na jego rzecz świadczenia pieniężnego, nazwanego odszkodowaniem,

za nieprowadzenie działalności konkurencyjnej, wywodzone z jednostronnego

oświadczenia woli pracodawcy. Natomiast drugie odszkodowanie, o którym strona

powodowa wspomniała dopiero w skardze kasacyjnej, żądane jest za niewykonanie

uchwały zgromadzenia przez radę nadzorczą.

Z tych względów na podstawie art. 39814

k.p.c. orzeczono jak w sentencji.

/tp/