V CSK 417/11

Sygn. akt V CSK 417/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 października 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący)

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa K. – B. mbH z siedzibą w Darmstadt

przeciwko G. M. i R. P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 18 października 2012 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 19 kwietnia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 19 kwietnia 2011 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w W. z dnia 30 września 2010 r. w ten sposób, że zasądził od

pozwanych solidarnie na rzecz powoda kwotę 5.500.000 zł z odsetkami tytułem

zwrotu zaliczki. U podłoża tego rozstrzygnięcia legło ustalenie, że strony umowy

przedwstępnej zawrą bliżej określoną umowę stanowczą w terminie do dnia 15

lutego 2009 r., oraz pogląd, iż z „tą datą realizuje się prawo strony powodowej do

odstąpienia od umowy w rozumieniu art. 395 k.c.”

Skarga kasacyjna pozwanych od wyroku Sądu Apelacyjnego - oparta na obu

podstawach z art. 3983

k.p.c. - zawiera zarzut naruszenia art. 382, 378, 316 k.p.c.

oraz art. 65, 395, 89 k.c., i zmierza do uchylenia tego wyroku oraz przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Strona stosunku zobowiązaniowego nie może go samodzielnie rozwiązać,

chyba że ma do tego uprawnienie przyznane przez ustawę lub czynność prawną.

Kodeks cywilny zna ustawowe (art. 491-494 k.c.) i umowne (art. 395 k.c.) prawo

odstąpienia od zawartej umowy.

Powołany przez Sąd Apelacyjny art. 395 k.c. stanowi ustawową podstawę

dokonywania czynności prawnych przyznających uprawnienie nazywane umownym

prawem odstąpienia. Zastrzec prawo odstąpienia można w samej umowie, której

prawo to dotyczy, jak i poza tą umową. Wynika to zarówno z charakteru

zastrzeżenia odstąpienia jako umowy ubocznej, jak i z zasady swobody umów.

W świetle art. 395 § 1 zd. 1 k.c. do elementów obligatoryjnych zastrzeżenia

prawa odstąpienia od umowy należy zaliczyć określenie strony (lub stron) stosunku

obligacyjnego, której przysługuje prawo odstąpienia oraz, co ma istotne znaczenie

w sprawie, oznaczenie terminu, który jest terminem końcowym (dies ad quem)

i zarazem terminem zawitym do wykonywania uprawnienia kształtującego.

Ten element umownego prawa odstąpienia ma charakter iuris cogentis, stąd

też brak tego elementu, na podstawie art. 58 § 3 k.c. powoduje nieważność

3

zastrzeżenia prawa odstąpienia. Termin wygaśnięcia tego prawa może upływać

zarówno przed wykonaniem umowy głównej, jak i po jej całkowitym lub częściowym

wykonaniu (np. po dokonaniu przez kontrahenta kontroli jakości spełnionego

na jego rzecz świadczenia).

Zauważyć należy, że umowa zawarta z zastrzeżeniem prawa odstąpienia ma

słabszy skutek, niż bez tej klauzuli, albowiem każda lub jedna strona jest narażona

na to, iż umowa może być z woli strony rozwiązana. Fakt, że zachowanie skutków

umowy zależy do pewnego czasu od woli jednej strony wytwarza pewien okres

przejściowy od zawarcia umowy do chwili zgaśnięcia prawa odstąpienia.

Strony, zawierając umowę wprawdzie godzą się natychmiast, by umowa była

wiążąca, o ile nic innego nie postanowią, lecz zastrzegający prawo odstąpienia

wyraża wątpliwość utrzymania skutków umowy. Do czasu więc zgaśnięcia prawa

odstąpienia stosunek umowny, chociaż wiążący, jest z punktu widzenia trwałości

skutków umowy niepewny, co całemu stosunkowi umownemu nadaje cechy

stosunku „prowizorycznego”.

Treść klauzuli odstąpienia musi zatem zawierać oznaczenie terminu,

w czasie biegu którego będzie możliwe skorzystanie z prawa odstąpienia.

Termin ten może być określony w taki sposób, iż już w chwili zastrzegania prawa

odstąpienia jego upływ jest dokładnie umiejscowiony w czasie (dies cetrus an,

certus quando, np. ustalenie daty kalendarzowej lub czasu wyrażonego w dniach,

miesiącach). Wskazanie terminu może również polegać na odwołaniu się przez

strony do zdarzenia przyszłego, acz pewnego, choć niedającego się jednoznacznie

umiejscowić w czasie (dies cetrus an, incertus quando). Nie jest natomiast

skuteczne określenie tego terminu przez wskazanie zdarzenia przyszłego, które nie

daje się umiejscowić w czasie i którego wystąpienie nie jest według rozsądnych,

obiektywnych oczekiwań ludzkich niewątpliwe (dies incertus an, incertus quando).

W takim zastrzeżeniu brak bowiem elementu pewności co do wystąpienia

zdarzenia wyznaczającego kres terminu (skutek ad quem). Określenie terminu

końcowego do wykonania prawa odstąpienia może być powiązane z wystąpieniem

zdarzenia przyszłego (stanowiącego przedmiot zastrzeżenia warunku - art. 89 k.c.),

jeśli dodanie tego elementu nie doprowadzi do naruszenia funkcji terminu

4

końcowego związanej z ograniczeniem stanu niepewności co do skorzystania

z tego uprawnienia kształtującego.

Sąd Apelacyjny uwzględniając żądanie pozwu stanął na stanowisku,

że w § 4 pkt 4 umowy przedwstępnej sprzedaży strony zawarły klauzulę

odstąpienia, oraz że następstwem odstąpienia od tej umowy w wykonaniu

umownego prawa odstąpienia jest obowiązek zwrotu zaliczki (art. 395 § 2 zd. 2

k.c.). Rację ma skarżący kwestionujący to stanowisko, zarzucając, że z ustaleń

Sądu Apelacyjnego nie wynika, aby strony oznaczyły termin końcowy do wykonania

prawa odstąpienia. Sąd, jak wskazano na wstępie, ustalił jedynie termin, w ciągu

którego umowa stanowcza miała być zawarta, tj. do dnia 15 lutego 2009 r.,

po czym wyraził pogląd, że z „tą datą realizuje się prawo strony powodowej

do odstąpienia od umowy w rozumieniu art. 395 k.c.”

Rozstrzygnięcie przeto Sądu Apelacyjnego, jak dotąd, opiera się na błędnym

założeniu, że art. 395 k.c. daje prawo do odstąpienia od umowy przedwstępnej

pomimo zaniechania oznaczenia przez strony terminu końcowego realizacji

umownego prawa odstąpienia od tej umowy.

Z tych przyczyn zaskarżone rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego, jako oparte

na błędnym założeniu prawnym, ulega uchyleniu w myśl art. 39815

k.p.c.

jw