I UK 246/12

Sygn. akt I UK 246/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Maciej Pacuda (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania T.S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w R.

z udziałem zainteresowanej G. SA w T.

o ustalenie podlegania obowiązkowi ubezpieczenia społecznego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 22 listopada 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w K.

z dnia 3 listopada 2011 r., sygn. akt […]

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu w K. do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 5 marca 2010 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w

R. stwierdził, że ubezpieczony T. S. nie podlega ubezpieczeniom emerytalnemu,

rentowym i wypadkowemu z tytułu umowy zlecenia zawartej z płatnikiem składek

„G.” S.A. w T. w okresie od 1 lutego 2005 r. do dnia 19 maja 2006 r., gdyż umowa

ta została zawarta w celu obejścia prawa i na podstawie art. 58 § 1 k.c. jest

nieważna.

Rozpoznając odwołanie ubezpieczonego od powyższej decyzji, Sąd

Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. wyrokiem z dnia 16

grudnia 2010 r. zmienił częściowo zaskarżoną decyzję w ten sposób, że w pkt I

ustalił, iż T. S. podlega ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu

z tytułu umowy zlecenia zawartej z płatnikiem składek „G." S.A. w okresie od 1

lutego 2005 r. do 31 października 2005 r., a w pkt II oddalił odwołanie w pozostałym

zakresie.

Powyższe rozstrzygnięcie zostało poprzedzone ustaleniami, z których

wynikało, że z dniem 13 stycznia 2005 r. ubezpieczony rozpoczął prowadzenie

pozarolniczej działalności gospodarczej pod nazwą „B.” T. S. z siedzibą w T. i z

tytułu tej działalności zgłosił się w dniu 15 lutego 2005 r. do ubezpieczenia

zdrowotnego. W dniu 1 listopada 2005 r., w okresie prowadzenia działalności

gospodarczej, ubezpieczony zawarł z firmą „G.” S.A. w T., następcą prawnym „M.”

spółki z o.o. w K., umowę o pracę nakładczą na czas nieokreślony. W umowie tej

strony określiły, że ubezpieczony wykona na rzecz nakładcy pracę polegającą na

przygotowaniu, kopertowaniu, adresowaniu i wysyłaniu materiałów reklamowych

dostarczonych przez nakładcę, za wynagrodzeniem w wysokości 3,50 zł za

skompletowanie i wysłanie jednej przesyłki reklamowej oraz określiły minimalną

miesięczną ilość pracy w wysokości 145 kompletów reklamowych. Ubezpieczony w

oparciu o powyższą umowę o pracę nakładczą był zatrudniony do dnia 31

października 2007 r., a z ubezpieczeń społecznych z tego tytułu został wyłączony z

dniem 9 lipca 2007 r.

Sąd Okręgowy dokonując analizy art. 9 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r., Nr

3

205 poz. 1585 ze zm., dalej jako „ustawa systemowa”) stwierdził, że w okresie od 1

lutego 2005 r. do 31 października 2005 r. nie obowiązywał wymóg osiągania przez

osobę prowadzącą działalność gospodarczą oraz świadczącą równocześnie usługi

na podstawie umowy zlecenia określonego przychodu z tytułu zlecenia

stanowiącego podstawę wymiaru składek nie niższą od najniższej podstawy

wymiaru składek dla osób prowadzących działalność gospodarczą. Bez względu na

wysokość osiągniętego przychodu z tytułu umowy zlecenia ubezpieczony

prowadzący jednocześnie pozarolniczą działalność gospodarczą i wykonujący

pracę na podstawie umowy zlecenia podlegał obowiązkowo ubezpieczeniom z tego

tytułu, który powstał najwcześniej, zachowując również uprawnienie do objęcia

ubezpieczeniami z pozostałych, wszystkich lub wybranych tytułów albo zmiany

tytułu ubezpieczenia. W okresie od 1 lutego 2005 r. do 31 października 2005 r.

odwołujący się miał prawo do wyboru tytułu ubezpieczenia i zgodnie ze swoim

wyborem podlegał ubezpieczeniom społecznym z tytułu zawartej umowy zlecenia.

Następnie Sąd podniósł, że po dodaniu do art. 9 ustawy systemowej ust. 2a

od dnia 1 listopada 2005 r., osoba wykonująca umowę zlecenia i jednocześnie

prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą, by mogła nadal podlegać

ubezpieczeniom społecznym z tytułu wykonywania umowy zlecenia musi z tego

tytułu osiągać przychód, z którego podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia nie

jest niższa od najniższej podstawy wymiaru składek dla osób prowadzących

pozarolniczą działalność. W spornym okresie od 1 listopada 2005 r. do 19 maja

2006 r. ubezpieczony w podstawie wymiaru składek wykazał przychód 0,00 zł, a

tym samym z tytułu umowy zlecenia podstawa wymiaru składek na wyżej

wymienione ubezpieczenia była niższa od najniższej podstawy wymiaru składek dla

osoby prowadzącej pozarolniczą działalność, czyli w tym okresie ubezpieczony

podlegał obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu

z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, a co za tym idzie nie

podlegał ubezpieczeniom z tytułu umowy zlecenia. Sąd Okręgowy w tej części

oddalił odwołanie ubezpieczonego, nie znajdując podstaw do jego uwzględnienia, o

czym orzekł w pkt II sentencji.

Rozpoznając apelację organu rentowego w zakresie rozstrzygnięcia

zawartego w pkt I zaskarżonego wyroku, Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

4

Ubezpieczeń Społecznych w K. zmienił zaskarżony wyrok w pkt I i odwołanie

ubezpieczonego oddalił.

Sąd odwoławczy podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i

stwierdził, że „spór na obecnym etapie postępowania dotyczy okoliczności, czy w

okresie od dnia 1 lutego 2005 r. do 31 października 2005 r. ubezpieczony nie

podlegał ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu z tytułu umowy

o pracę nakładczą zawartej z płatnikiem składek „M.” Sp. z o.o. z siedzibą w K.,

której następcą jest „G.” S.A. z siedzibą w T.”.

Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, iż „w zakresie stanów faktycznych

związanych z przedstawionymi firmami istnieje jednolita linia orzecznicza Sądu

Apelacyjnego w Katowicach wyrażona w wyrokach: z dnia 10 grudnia 2008 r., sygn.

akt III AUa 1396/08, z dnia 24 września 2009 r., sygn. akt III AUa 1677/09, z dnia

10 grudnia 2008 r., sygn. akt III AUa 1399/08, z dnia 15 kwietnia 2010 r., sygn. akt

III AUa 3219/09, z dnia 10 grudnia 2008 r., sygn. akt III AUa 1403/08, z dnia 1

grudnia 2009 r., sygn. akt III AUa 1678/09, potwierdzona, co do zasady,

orzecznictwem Sądu Najwyższego - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 września

2010 r., sygn. akt I UK 91/10, LEX nr 653668 i z dnia 21 maja 2010 r., sygn. akt

I UK 43/10, LEX nr 619658”.

Następnie Sąd Apelacyjny, przywołując treść przepisów art. 58 § 1 i § 2 k.c.

stwierdził, że mając na uwadze okoliczności faktyczne niniejszej sprawy „nie jest

sprzeczne z prawem ani nie stanowi jego obejścia, jak również nie narusza zasad

współżycia społecznego w rozumieniu art. 58 k.c. dokonanie zgłoszenia do

obowiązkowych i dobrowolnych ubezpieczeń społecznych z tytułu tego rodzaju

umowy, równolegle realizowanej z własną pozarolniczą działalnością i skorzystanie

z przewidzianej przepisami ustawy systemowej możliwości wyboru

najkorzystniejszego dla wnioskodawcy tytułu podlegania tym ubezpieczeniom”.

Powołując się na wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 21 maja 2010 r., sygn. akt I UK

43/10, LEX nr 619658 i z dnia 17 czerwca 2008 r., I UK 402/07, OSNP 2009 nr 21-

22, poz. 297, Sąd odwoławczy stwierdził, iż nie samo zawarcie umowy zlecenia,

lecz dopiero faktyczne wykonywanie usług na jej podstawie stwarza obowiązek

ubezpieczeń emerytalnego i rentowych oraz możliwość wyboru tego tytułu

ubezpieczenia w myśl art. 6 ust. 1 pkt 4 oraz art. 9 ust. 2 ustawy systemowej.

5

Podleganie ubezpieczeniom społecznym wynika bowiem z prawdziwego

zatrudnienia, a nie z samego faktu zawarcia stosownej umowy, a dokument w

postaci umowy nie jest niepodważalnym dowodem na to, że osoby podpisujące go,

jako strony, faktycznie złożyły niewadliwe oświadczenia woli o treści zapisanej w

tym dokumencie (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2007 r., II UK

56/07, LEX nr 376433).

Mając na uwadze zgromadzony w postępowaniu sądowym materiał

dowodowy Sąd Apelacyjny stwierdził, że ustalenie przez strony umowy zlecenia

rażąco niskiego wynagrodzenia prowadzi do oceny, że celem zawarcia tej umowy

nie było osiąganie dodatkowych przychodów z wykonywanej pracy, lecz uzyskanie

drugiego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym umożliwiającego opłacanie

składek bez ograniczeń w zakresie minimalnej podstawy ich wymiaru. Sąd

podniósł, że zgodnie z § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 grudnia

1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą

(Dz. U. z 1976 r., Nr 3 poz. 19 ze zm.), w umowie o pracę nakładczą strony

określają minimalną ilość pracy, której wykonanie należy do obowiązków

wykonawcy. Minimalna ilość pracy powinna być tak ustalona, aby jej wykonanie

zapewniało uzyskanie co najmniej 50% najniższego wynagrodzenia określonego

przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej. Sąd odwoławczy stwierdził, iż mając na

uwadze sporny okres od 1 lutego 2005 r. do 31 października 2005 r., w

okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy „trudno mówić, o prawdziwym

zatrudnieniu ubezpieczonego T.S. - tym samym stwierdzić należy, że w

przedmiotowym zakresie również mamy do czynienia z nieważną czynnością

prawną z punktu widzenia art. 58 k.c., co z kolei powoduje, iż ubezpieczony nie

uzyskał prawa do wyboru tytułu ubezpieczenia w rozumieniu art. 9 ustawy

systemowej bez względu na zmianę tego przepisu i wprowadzenie ust. 2a”.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wywiódł ubezpieczony,

zaskarżając wyrok w całości i zarzucając:

1. naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię lub niewłaściwe

zastosowanie, a w szczególności:

- art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 9 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że umowa zlecenia była

6

zawarta przez strony w celu obejścia prawa, gdy była wykonywana zgodnie z jej

treścią oraz poprzez błędną wykładnię obejścia prawa i pominięcia ustalenia, że

obejście prawa ma miejsce wtedy, gdy cel umowy jest sprzeczny z prawem a nie

zachodzi sprzeczność z prawem wtedy, gdy cel jest nie tylko zgodny z prawem, ale

więcej jest realizacją prawem przewidzianego wyboru tytułu do ubezpieczenia

społecznego, którego nie dokonywał ubezpieczony, skoro tytuł do ubezpieczenia

społecznego, tj. umowa zlecenia, powstał najwcześniej, tj. przed podjęciem przez

ubezpieczonego prowadzenia działalności gospodarczej, zgodnie z art. 9 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych, a ponadto jest to cel następczy a nie jedyny,

który miały na względzie strony, zawierając umowę i realizując następnie jej

postanowienia;

- art. 83 § 1 k.c. w związku z art. 12 ust. 2 i art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy

systemowej poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że umowa zlecenia

została zawarta dla pozoru i tym samym zachodził brak dodatkowego tytułu

ubezpieczenia, podczas gdy umowa była zawarta w celu realizacji opisanych w jej

treści zobowiązań, co umożliwiało ubezpieczonemu dokonanie wyboru tytułu

ubezpieczenia;

- art. 6 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 9 ust. 2a oraz art. 12 ust. 2 i art. 13 ust. 1

pkt 2 ustawy systemowej poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że

brak było w sprawie drugiego tytułu ubezpieczenia na podstawie zawartej umowy

zlecenia, podczas gdy umowa zlecenia stanowi samoistny tytuł ubezpieczenia

społecznego niezależnie od wysokości osiągniętego dochodu na podstawie

przedmiotowej umowy, a wybór tytułu do ubezpieczenia społecznego jako umowa

zlecenia był ważny skutkiem ważności umowy;

- art. 65 k.c. w związku z treścią umowy zlecenia poprzez jego niewłaściwe

zastosowanie i przyjęcie, że treść umowy zlecenia nie stwierdza rzeczywistej woli

stron, podczas gdy stwierdzona umową treść oświadczeń woli jest zgodna z

zamiarem, jaki strony miały przy zawarciu umowy;

- art. 65 k.c. w związku z treścią umowy zlecenia w związku z art. 3531

k.c.

poprzez jego oczywiście niewłaściwe zastosowanie w okolicznościach

rozpoznawanej sprawy i przyjęcie, że rzeczywisty cel umowy sprzeciwia się

właściwości stosunku prawnego umowy zlecenia, podczas gdy cel umowy był

7

zgodny z właściwością tego stosunku, który umowa normowała, tj. zgodny z jej

treścią, w której strony określiły przedmiot świadczenia, jaki ubezpieczony miał

spełniać na rzecz płatnika składek;

- art. 734 § 1 k.c. w związku z art. 750 k.c. w związku z treścią umowy

zlecenia, poprzez ich błędną wykładnię, a w konsekwencji niewłaściwe

zastosowanie polegające na przyjęciu, że wykonywanie umowy zlecenia, której

przedmiotem było wykonywanie w sposób samodzielny, bez nadzoru i kierowania

ze strony zleceniodawcy prac polegających na informowaniu potencjalnych klientów

o oferowanych przez zleceniodawcę usługach i produktach przy okazji prowadzenia

innej działalności wyklucza traktowanie takich czynności jako wykonywanie umowy

zlecenia;

- § 3 rozporządzenia w sprawie uprawnień pracowniczych osób

wykonujących pracę nakładczą, poprzez jego błędne zastosowanie w

okolicznościach rozpoznawanej sprawy, gdy tymczasem bezspornym jest, iż

ubezpieczony z płatnikiem składek zawarł i realizował umowę zlecenia, nie zaś

umowę o pracę nakładczą; Sąd drugiej instancji błędnie stosuje wskazaną

regulację i dokonuje oceny ważności umowy z perspektywy rzeczonego

rozporządzenia, gdy tymczasem przedmiotowe rozporządzenie nie odnosi się do

umów zlecenia;

- art. 6 k.c. w związku z art. 232 k.p.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i

pominięcie faktu, że to na organie rentowym spoczywał ciężar dowodu oraz

obowiązek dowodzenia w zakresie wykazania okoliczności, na które się powoływał,

między innymi, że umowa została zawarta w celu obejścia ustawy oraz w zakresie

skutku w postaci nieważności umowy, a tym samym w procesie nie zostało

udowodnione, jakoby umowa została zawarta w celu obejścia prawa, a

ubezpieczony w następstwie powyższego nie był obowiązany dowodzić

okoliczności przeciwnych.

2. naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć wpływ na wynik

sprawy, a w szczególności:

- art. 233 § 1 k.p.c. poprzez jego błędne zastosowanie skutkujące

kwalifikowanym naruszeniem granic swobodnej oceny dowodów i dowolne

przyjęcie, że umowa została zawarta przez ubezpieczonego wyłącznie w celu

8

pozyskania dodatkowego tytułu do ubezpieczenia społecznego, a nie w celu

świadczenia pracy i nabycia wierzytelności w postaci wynagrodzenia, podczas gdy

zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na uznanie okoliczności

przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku jako udowodnionych; rozróżnić

należy zgodność treści umowy z prawem od wykonywania zobowiązania z umowy,

która nie stanowi o ocenie ważności umowy, tylko o zakresie realizacji

zobowiązania z umowy;

- art. 233 § 1 k.p.c. poprzez jego błędne zastosowanie w okolicznościach

sprawy skutkujące kwalifikowanym naruszeniem granic swobodnej oceny dowodów

i dowolne przyjęcie, że umowa zawarta przez ubezpieczonego z płatnikiem

składek, zainteresowanym i znajdująca się w aktach sprawy podlega kwalifikacji i

ocenie jako umowa o pracę nakładczą, gdy tymczasem ani jej treść, ani sposób

wykonywania przez ubezpieczonego nie zaświadczają o trafności takiego

stanowiska; Sąd drugiej instancji dokonał kwalifikowanego naruszenia prawa

procesowego, dowolnie uznając, iż znajdująca się w aktach sprawy spełnia kryteria

właściwe dla umowy o pracę nakładczą, gdy tymczasem tak nie jest;

- art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe

zastosowanie w okolicznościach przedmiotowej sprawy, skutkujące kwalifikowanym

naruszeniem przepisów postępowania cywilnego wyrażających się w

niewyjaśnieniu w treści zaskarżonego wyroku podstawy prawnej wyroku - podstawy

przypisania czynności prawnej dotkniętej sankcją bezwzględnej nieważności;

również poprzez ocenę spornego stosunku prawnego z perspektywy regulacji

traktujących o umowie o pracę nakładczą, gdy tymczasem bezspornym jest, iż

ubezpieczony zawarł i wykonywał umowę zlecenia. Sąd drugiej instancji nie

dokonał wyjaśnienia przepisów prawa materialnego w zakresie umowy zlecenia,

lecz w miejsce powyższego powołał błędną podstawę prawną właściwą dla umów o

pracę nakładczą; w konsekwencji, Sąd drugiej instancji dopuścił się

kwalifikowanego naruszenia prawa procesowego, albowiem nie wyjaśnił - pomimo

obowiązku określonego powołanym przepisem postępowania cywilnego -

charakteru i cech relewantnych umowy zlecenia, co stanowi o braku wskazania w

uzasadnieniu zaskarżonego wyroku właściwej podstawy prawnej i jej uzasadnienia.

9

Mając na uwadze wskazane podstawy skargi kasacyjnej, skarżący wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w K. w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi, ewentualnie o zmianę

zaskarżonego w całości poprzez oddalenie apelacji organu rentowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Do konstrukcji uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej instancji, orzekającego

co do istoty sprawy (w tym wyroku reformatoryjnego) ma, na podstawie art. 391

k.p.c., odpowiednie zastosowanie art. 328 § 2 k.p.c., w szczególności w zakresie

zrekonstruowania podstawy faktycznej tego orzeczenia oraz wyjaśnienia jego

podstawy prawnej i wzajemnych powiązań tych elementów. Zgodnie z art. 328 § 2

k.p.c., uzasadnienie wyroku powinno zawierać wskazanie podstawy faktycznej

rozstrzygnięcia, a mianowicie: ustalenie faktów, które sąd uznał za udowodnione,

dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił

wiarygodności i mocy dowodowej, oraz wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z

przytoczeniem przepisów prawa. Uzasadnienie zaskarżonego skargą kasacyjną

wyroku Sądu Apelacyjnego nie spełnia przytoczonych wymagań ustawowych. Nie

wynika bowiem z niego w sposób jasny i niebudzący wątpliwości, jaka jest

podstawa faktyczna rozstrzygnięcia, tzn. czy ubezpieczony zawarł umowę zlecenia,

czy też umowę o pracę nakładczą oraz kiedy umowa została zawarta (przed czy po

podjęciu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej). Sąd odwoławczy

używa tych pojęć zamiennie, choć charakter i istotne cechy tych stosunków

prawnych nie są analogiczne, co uzasadnia trafność kasacyjnego zarzutu

naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

Brak w zakresie ustaleń odnośnie do rodzaju zawartej umowy jest nie tylko

mankamentem uzasadnienia, ale także usprawiedliwia materialnoprawne zarzuty

skargi kasacyjnej. Nie jest bowiem możliwe prawidłowe zastosowanie prawa

materialnego (dokonanie prawidłowej subsumcji) bez zgodnego z prawem

(procesowym) ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Na podstawie

motywów zaskarżonego wyroku nie sposób stwierdzić nie tylko tego, jakiego

rodzaju umowę i kiedy zawartą przez ubezpieczonego z zainteresowanym oceniał

10

Sąd Apelacyjny, ale i na jakiej podstawie przypisał skutek w postaci bezwzględnej

nieważności przedmiotowej umowy, która to kwestia jest punktem ciężkości sporu.

Przyznając bowiem w jednym miejscu rację skarżącemu, że „nie jest sprzeczne z

prawem ani nie stanowi jego obejścia, jak również nie narusza zasad współżycia

społecznego w rozumieniu art. 58 k.c. dokonanie zgłoszenia do obowiązkowych i

dobrowolnych ubezpieczeń społecznych z tytułu tego rodzaju umowy, równolegle

realizowanej z własną pozarolniczą działalnością i skorzystanie z przewidzianej

przepisami ustawy systemowej możliwości wyboru najkorzystniejszego dla

wnioskodawcy tytułu podlegania tym ubezpieczeniom”, w drugim Sąd odwoławczy

wskazuje, że „ustalenie przez strony rażąco niskiego wynagrodzenia powoduje, że

celem zawarcia umowy nie było osiąganie dodatkowych przychodów z

wykonywanej pracy, lecz uzyskanie drugiego tytułu podlegania ubezpieczeniom

społecznym umożliwiającego opłacanie składek bez ograniczeń w zakresie

minimalnej podstawy ich wymiaru” (powołując się na obowiązek ustalenia w

umowie minimalnej ilości pracy, której wykonanie należy do obowiązków

wykonawcy, co jest cechą konstrukcyjną wyłącznie umowy o pracę nakładczą - § 3

ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie uprawnień pracowniczych osób

wykonujących pracę nakładczą, a nie umowy o świadczenie usług - art. 750 w

związku z art. 734 § 1 k.c.), ażeby w konsekwencji podnieść, iż „w okolicznościach

faktycznych niniejszej sprawy trudno mówić o prawdziwym zatrudnieniu

ubezpieczonego T.S. – tym samym stwierdzić należy, że w przedmiotowym

zakresie również mamy do czynienia z nieważną czynnością prawną z punktu

widzenia art. 58 kodeksu cywilnego”.

Stwierdzenia takie świadczą bowiem o tym, że zdaniem Sądu Apelacyjnego,

ta sama umowa mogła być nieważna zarówno na podstawie art. 58 § 1 k.c., jak i

art. 83 § 1 k.c. Stanowisko to jest oczywiście nietrafne. Czynnością prawną podjętą

w celu obejścia ustawy jest czynność, wprawdzie nieobjęta zakazem prawnym, ale

przedsięwzięta w celu osiągnięcia skutku zakazanego przez prawo (System Prawa

Prywatnego, tom 2, pod redakcją Z. Radwańskiego, Warszawa 2002, s. 227-228).

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z 25 listopada 2004 r., I PK 42/04 (OSNP

2005 nr 14, poz. 209) stwierdził, że „czynności mające na celu obejście ustawy (in

fraudem legis) zawierają jedynie pozór zgodności z ustawą. Czynność prawna

11

mająca na celu obejście ustawy polega na takim ukształtowaniu jej treści, która z

punktu widzenia formalnego (pozornie) nie sprzeciwia się ustawie, ale w

rzeczywistości (w znaczeniu materialnym) zmierza do zrealizowania celu, którego

osiągnięcie jest przez nią zakazane. Chodzi tu zatem o wywołanie skutku

sprzecznego z prawem" (podobnie uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 25

stycznia 2005 r., II UK 141/04, OSNP 2005 nr 15, poz. 235). Ujmując sprawę z

pewnym uproszczeniem należy stwierdzić, że obejście ustawy to zachowanie

podmiotu prawa, który napotykając prawny zakaz dokonania określonej czynności

prawnej, „obchodzi" go w ten sposób, że dokonuje innej niezakazanej formalnie

czynności w celu osiągnięcia skutku związanego z czynnością zakazaną, a tym

samym sprzecznego z prawem (por. wyrok Sądu Najwyższego z 9 sierpnia 2005 r.,

III UK 89/05; OSNP 2006 nr 11-12, poz. 192, i tam powołane orzeczenia i poglądy

doktryny). Natomiast art. 83 k.c. charakteryzuje czynność prawną pozorną przez

wskazanie trzech jej elementów, które muszą wystąpić łącznie: oświadczenie woli

musi być złożone tylko dla pozoru, oświadczenie woli musi być złożone drugiej

stronie, adresat oświadczenia woli musi zgadzać się na dokonanie czynności

prawnej jedynie dla pozoru. Złożenie oświadczenia woli dla pozoru oznacza, że

osoba oświadczająca wolę w każdym wypadku nie chce, aby powstały skutki

prawne, jakie zwykle prawo łączy ze składanym przez nią oświadczeniem. Brak

zamiaru wywołania skutków prawnych oznacza, że osoba składająca oświadczenie

woli albo nie chce w ogóle wywołać żadnych skutków prawnych, albo też chce

wywołać inne, niż wynikałoby ze złożonego przez nią oświadczenia woli (por. wyrok

Sądu Najwyższego z 14 marca 2001 r., II UKN 258/00, OSNAPiUS 2002 nr 21,

poz. 527). Czynność zmierzająca do obejścia prawa nie może zatem być

jednocześnie czynnością pozorną z tego choćby względu, że pierwsza zostaje

rzeczywiście dokonana, druga zaś jest jedynie symulowana (por. wyrok NSA w

Warszawie z 16 września 2004 r., FSK 488/04, Monitor Podatkowy 2005 nr 3, s.

43). Przepis art. 83 k.c. i art. 58 § 1 k.c. stanowią odrębne, samodzielne i

wykluczające się wzajemnie podstawy nieważności czynności prawnej. Czynność

pozorna jest zawsze nieważna. Niekiedy ważna może być w świetle art. 83 § 1

zdanie drugie k.c. czynność ukryta. Dopiero wówczas jest możliwe badanie jej

treści i celu w świetle kryteriów wyrażonych w art. 58 k.c. Nie jest więc możliwe

12

obejście prawa poprzez dokonanie czynności prawnej pozornej (zob. np.: W.

Wąsowicz: Obejście prawa jako przyczyna nieważności czynności prawnej,

Kwartalnik Prawa Prywatnego 1999 nr 1, s. 69).

Możliwe jest stwierdzenie, że strony umowy, zawartej formalnie zgodnie z

obowiązującymi przepisami, porozumiały się (bądź milcząco godziły) co do

realizacji marginalnego zobowiązania wynikającego z tej umowy jedynie w celu

uprawdopodobnienia pozorów jej wykonywania oraz wywołania mylnego

przekonania osób trzecich (w tym organu rentowego), jakoby zawarły i realizowały

ważną umowę. Owa marginalna realizacja zawartej umowy nie opiera się bowiem

w takiej sytuacji na zasadzie wzajemności uzgodnionych świadczeń, albowiem

strony tej umowy od początku nie miały faktycznie zamiaru realizować

wynikających z niej zobowiązań, a jedynie stwarzać pozory jej wykonywania po to,

aby ubezpieczony mógł uzyskać drugi, ekonomicznie korzystniejszy tytuł do

podlegania ubezpieczeniom społecznym. Jak już powiedziano, jeżeli osoba

składająca oświadczenie woli chce wywołać skutki prawne inne niż wynikałoby to

ze złożonego przez nią oświadczenia woli, składa pozorne oświadczenie woli w

rozumieniu art. 83 k.c. Stwierdzenie, że zaszła taka sytuacja, wymaga jednak

poczynienia stanowczych ustaleń co do tego, że strony z góry przewidziały, iż

celem zawartej przez nie umowy nie są wzajemne świadczenia wynikające z tej

umowy, wobec czego nie są zainteresowane jej wykonywaniem, wobec czego

realizacja wzajemnych marginalnych zobowiązań ma jedynie pozorować

wykonywanie umowy, których to ustaleń w aktualnym stanie niniejszej sprawy

brakuje.

Wskazać należy także, że czynnością prawną podjętą w celu obejścia

ustawy jest czynność, wprawdzie nieobjęta zakazem prawnym, ale przedsięwzięta

w celu osiągnięcia skutku zakazanego przez prawo. Czynności mające na celu

obejście ustawy (in fraudem legis) zawierają jedynie pozór zgodności z ustawą.

Czynność prawna mająca na celu obejście ustawy polega na takim ukształtowaniu

jej treści, która z punktu widzenia formalnego (pozornie) nie sprzeciwia się ustawie,

ale w rzeczywistości (w znaczeniu materialnym) zmierza do zrealizowania celu,

którego osiągnięcie jest przez nią zakazane. Chodzi tu zatem o wywołanie skutku

sprzecznego z prawem. Zawarcie umowy (zlecenia, o pracę nakładczą) celem

13

powołania tytułu do ubezpieczenia społecznego konkurencyjnego względem

prowadzonej działalności gospodarczej i korzystniejszego ekonomicznie dla

ubezpieczonego nie jest celem sprzecznym z prawem. W stanie prawnym

obowiązującym przed 1 listopada 2005 r. przepis art. 9 ust. 2 ustawy systemowej

stanowił, że osoba spełniająca warunki do objęcia obowiązkowo ubezpieczeniami

emerytalnym i rentowymi z kilku tytułów, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4-6 i

10, jest objęta obowiązkowo ubezpieczeniami z tego tytułu, który powstał

najwcześniej. Może ona jednak dobrowolnie, na swój wniosek, być objęta

ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi także z pozostałych, wszystkich lub

wybranych tytułów lub zmienić tytuł ubezpieczeń. Powyższy przepis wskazywał

wprost na legalność wyboru umowy zlecenia jako tytułu do podlegania

ubezpieczeniom społecznym (art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy systemowej) przez osoby

prowadzące równocześnie pozarolniczą działalność gospodarczą (art. 6 ust. 1 pkt 5

ustawy systemowej). Skoro zaś ustawodawca nie uwarunkował żadnymi

dodatkowymi przesłankami (w szczególności osiąganiem określonego przychodu z

tytułu wykonywania umowy zlecenia) uprawnienia ubezpieczonego do wyboru tego

zbiegającego się tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym, to skorzystanie z

tego uprawnienia dla powołania korzystniejszego ekonomicznie tytułu podlegania

ubezpieczeniom było celem zgodnym z prawem, bo stanowiło wykonywanie prawa

zgodnie z jego regulacjami. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą

sprawę przychyla się więc do poglądu wyrażonego w wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 27 kwietnia 2009 r., I UK 325/08 (OSNP 2010 nr 23 – 24, poz. 296), zgodnie z

którym ubezpieczony może zmienić tytuł ubezpieczenia z prowadzenia

pozarolniczej działalności gospodarczej na świadczenie pracy na podstawie umowy

zlecenia, nawet jeżeli czyni to w celu obniżenia kosztów związanych z

obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Takie działanie nie może

być więc uznane za obejście prawa, wbrew stanowisku Sądu Najwyższego

zajętemu w wyrokach z dnia 17 kwietnia 2009 r., I UK 314/08 (OSNP 2010 nr 21 –

22, poz. 272) i z dnia 19 stycznia 2010 r., I UK 261/09 (LEX nr 577825),

odnoszącemu się, w stanie prawnym obowiązującym przed 1 marca 2009 r., do

wyboru umowy o pracę nakładczą jako tytułu do podlegania ubezpieczeniom

społecznym przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą. Takie

14

okoliczności jak „przedmiotowe wykorzystanie przepisów o ubezpieczeniu

społecznym i stworzenie formalnej podstawy ubezpieczenia, która nie była

realizowana w sposób typowy dla umowy o pracę nakładczą, a za jedyny cel miała

unikanie płacenia składek na ubezpieczenie społeczne z prowadzonej działalności

gospodarczej” (uzasadnienie wyroku z dnia 19 stycznia 2010 r., I UK 261/09) mogą

natomiast świadczyć o pozorności umowy (zlecenia, o pracę nakładczą), o czym

już była mowa powyżej, bądź przy braku podstaw do stwierdzenia pozorności – o

sprzeczności tej czynności prawnej z zasadami współżycia społecznego w

rozumieniu art. 58 § 2 k.c. (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 9

stycznia 2008 r., III UK 74/07, LEX nr 376437, w którym wskazano, że „dążenie do

uzyskania pełnej ochrony prawa ubezpieczeń społecznych od przychodu z pracy

nakładczej uzyskiwanego w kwotach nieprzekraczających 40 zł miesięcznie, przy

opłacaniu przez płatnika i ubezpieczonego składek na te ubezpieczenia w kwotach

po kilka złotych miesięcznie, narusza wszelkie nazwane normatywne i nienazwane

zasady współżycia społecznego, w tym: zasadę równego traktowania wszystkich

ubezpieczonych, zasadę solidaryzmu ubezpieczeń społecznych, zasadę ochrony

interesów i niepokrzywdzenia innych ubezpieczonych, zasadę nieuprawnionego

nieuszczuplania środków funduszu ubezpieczeń społecznych oraz wszelkie

elementarne zasady uczciwego obrotu prawnego zmierzające do objęcia

nieuprawnionym tytułem ubezpieczenia społecznego wykonawcy umowy o pracę

nakładczą”), co jednak zależy od okoliczności faktycznych każdej sprawy, wobec

czego nie ma możliwości generalnego stwierdzenia, że każda umowa (zlecenia w

stanie prawnym przed 1 listopada 2005 r., czy o pracę nakładczą w stanie prawnym

przed 1 marca 2009 r.) zawarta przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność

gospodarczą była dla celów ubezpieczeń społecznych nieważna tylko dlatego, że

umożliwiała opłacanie niższych składek na ubezpieczenia społeczne. Przypisanie

skutku w postaci bezwzględnej nieważności umowy (zlecenia, o pracę nakładczą)

musi więc poprzedzać w każdej sytuacji ustalenie takich okoliczności faktycznych,

które umożliwią określenie podstawy tej nieważności, przy uwzględnieniu, że nie

jest możliwa prawidłowa subsumcja tego samego stanu faktycznego do norm

prawnych, regulujących instytucje prawne, które, jak obejście prawa i pozorność

15

czynności prawnej, nie mogą w tym samym stanie faktycznym jednocześnie

występować.

Z tych względów zarzuty skarżącego były w pełni uzasadnione, wobec czego

Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c. i art. 39821

w związku z

art. 108 § 2 k.p.c.).

/tp/