III CSK 86/12

Sygn. akt III CSK 86/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa BISON Niestandaryzowanego Sekurytyzacyjnego

Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego w W.

przeciwko S. K. i T. K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 6 grudnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego S. K.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 września 2011 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. przyznaje adwokatowi M. M. od Skarbu Państwa - Sądu

Apelacyjnego kwotę 7.200 (siedem tysięcy dwieście) zł,

powiększoną o należny podatek od towarów i usług,

tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

pozwanemu S. K. w postępowaniu kasacyjnym;

2

3. oddala wniosek powoda o zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

3

Sąd Okręgowy nakazem zapłaty wydanym w dniu 20 stycznia 2005 r.

w postępowaniu nakazowym uwzględnił powództwo Banku Gospodarki

Żywnościowej Spółki Akcyjnej w W. przeciwko S. K. i T. K. o zapłatę na podstawie

weksla kwoty 2.625.649,01 USD wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 1 czerwca

2004 r. i kosztami postępowania, a na skutek zarzutów pozwanych - rozpoznanych

z udziałem Bison Niestandaryzowanego Sekurytyzycyjnego Funduszu

Inwestycyjnego Zamkniętego (NSFIZ) w W., który wstąpił w miejsce

dotychczasowego powoda - wyrokiem z dnia 24 listopada 2009 r. uchylił ten nakaz

zapłaty, oddalił powództwo i orzekł o kosztach procesu.

Sąd Okręgowy ustalił, że powód w dniu 5 października 2006 r. nabył od

Banku Gospodarki Żywnościowej S.A. w W. wierzytelność wobec Chłodni „I.” spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością w K.; wierzytelność ta wynikała z zawartej w

dniu 26 listopada 2002 r. przez BGŻ z Chłodniami „I.” umowy stanowiącej

odnowienie zobowiązania kredytowego z dnia 26 września 2001 r. na łączną kwotę

9.845.186,92 zł, zmienianego aneksami, przy czym zabezpieczenie spłaty tego

kredytu stanowiły weksel in blanco wystawiony przez pozwanego i poręczony przez

pozwaną, a także przewłaszczenie na zabezpieczenie środków trwałych

wskazanych konkretnie zakładów produkcyjnych kredytobiorcy o wartości

9.696.756 zł i 641.298 zł. Przelewowi wierzytelności ze stosunku podstawowego

nie towarzyszyło jednak przeniesienie wierzytelności z weksla. Okoliczność ta – w

ocenie Sądu Okręgowego - przesądza o braku legitymacji procesowej powoda do

dochodzenia należności objętej pozwem. Podniesione przez pozwanych zarzuty ze

stosunku podstawowego nie mogły wywrzeć zamierzonego skutku, skoro żądanie

zapłaty zostało oparte na wekslu.

Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji powoda, wyrokiem z dnia 30 września

2011 r. sprostował oczywistą niedokładność w komparycji wyroku Sądu

Okręgowego uściślając oznaczenie strony powodowej przez wskazanie, iż NSFIZ

wstąpił w miejsce Banku Gospodarki Żywnościowej S.A. w W. i zmienił

zaskarżony wyrok w ten sposób, że utrzymał w mocy nakaz zapłaty i orzekł o

kosztach procesu.

Sąd Apelacyjny uznał, że Bison NSFIZ w W. posiada legitymację procesową

czynną w przedmiotowej sprawie, gdyż w drodze umowy z dnia 5 października

4

2006 r. nabył od swojej poprzedniczki prawnej wierzytelność wynikającą z umowy z

dnia 26 listopada 2002 r., stanowiącej odnowienie zobowiązań kredytowych w

walutach obcych wymienialnych, zabezpieczonych m.in. wekslem i za zgodą stron

wstąpił na miejsce BGŻ S.A. w W., występującej w roli powoda. W przypadku

wierzytelności wynikającej z weksla zupełnego, który – jak w stanie faktycznym

rozpoznawanej sprawy - nie został jeszcze przeniesiony w drodze indosu, sama

umowa przelewu wierzytelności nie jest wystarczająca do przeniesienia prawa z

takiego weksla; oprócz samej umowy konieczne jest wydanie dokumentu (art. 517

§ 2 w związku z art. 92112

k.c.). Weksel złożony przez BGŻ S.A. w W. w Sądzie w

związku wniesieniem pozwu w postępowaniu nakazowym nie mógł zostać wydany

powodowi poprzez klasyczne wręczenie. Wydanie weksla jednak nastąpiło, a to

wskutek czynności towarzyszących wstąpieniu Bison NSFIZ na miejsce

dotychczasowej powódki.

Sąd Apelacyjny wskazał również na brak podstaw do uznania, że

wierzytelność ze stosunku podstawowego wygasła w wyniku jej zaspokojenia.

W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie określonej w art. 3983

§ 1 pkt 1

k.p.c., pozwany S. K. zarzucił:

- naruszenie art. 517 w związku z art. 9219

i art. 92112

k.c. przez błędną

wykładnię polegającą na uznaniu, że prawo inkorporowane w wekslu in blanco,

który nie był wcześniej indosowany, już po jego wypełnieniu można przenieść

umową przelewu;

- art. 509 § 2 w związku z art. 9219

§ 3 k.c. przez błędną wykładnię

wynikającą z przyjęcia, że na nabywcę wierzytelności ze stosunku podstawowego

przechodzą wszelkie prawa z nią związane, w tym wierzytelność wekslowa;

- art. 510 § 1 w związku z art. 9219

§ 3 k.c. przez ich niezastosowanie;

- art. 348 k.c. przez błędną wykładnię prowadzącą do uznania, że wstąpienie

przez cesjonariusza do toczącego się procesu na miejsce cedenta na podstawie

art. 192 pkt 3 k.p.c. jest tożsame z przeniesieniem posiadania papieru

wartościowego zdeponowanego w kancelarii tajnej sądu;

- art. 65 § 1 w związku z art. 3531

k.c. przez ich niezastosowanie przy

badaniu zarzutu zaspokojenia strony powodowej wskutek nabycia przez

poprzednika powoda na własność rzeczy przewłaszczonych na zabezpieczenie.

5

Powołując się na tak ujętą podstawę kasacyjną, skarżący wniósł o uchylenie

wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania.

Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa wniosła o oddalenie skargi

kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 517 § 1 k.c., przepisów o przelewie nie stosuje się do

wierzytelności związanych z dokumentem na okaziciela lub dokumentem

zbywalnym przez indos. Stosownie do art. 517 § 2 k.c., przeniesienie wierzytelności

z dokumentu na okaziciela następuje przez przeniesienie własności dokumentu, do

czego niezbędne jest jego wydanie. Według zaś art. 91712

k.c., przeniesienie praw

z dokumentu na okaziciela wymaga wydania tego dokumentu. Na gruncie

przepisów Prawa wekslowego nie ulega wątpliwości, że weksel zupełny może być

przenoszony w drodze indosu (art. 11 pr. weksl.). W świetle przytoczonych

przepisów kodeksu cywilnego, pojawiły się natomiast wątpliwości co do

dopuszczalności przeniesienia wierzytelności wyrażonej w weksla zupełnego

w drodze przelewu. W kwestii tej zarysowały się dwa przeciwstawne stanowiska.

Według jednego poglądu – opartego na dosłownym brzmieniu art. 517 § 1

k.c. – przelew wierzytelności objętej wekslem na inna osobę jest w ogóle

niedopuszczalny (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 września 1997 r., II CKN

284/79, niepubl.).

Przeważa jednak zapatrywanie – aprobowane przez skład orzekający -

odnoszące zakaz przewidziany w art. 517 § 1 k.c. jedynie do wierzytelności z weksli

już indosowanych (zob. wyroki Sądu najwyższego: z dnia 5 lutego 1998 r., III CKN

342/97, OSNC 1998, nr 9, poz. 141; z dnia 6 listopada 1998 r., III CKN 7/98,

niepubl. oraz z dnia 8 października 2008 r., V CSK 124/08, OSNC-ZD 2009, nr 4,

poz. 1992). W uzasadnieniu tego stanowiska trafnie wskazuje się, że przewidziany

w art. 517 § 2 szczególny sposób przeniesienia wierzytelności inkorporowanych

w papierach wartościowych na okaziciela nie wyłącza możliwości ich przenoszenia

na zasadach ogólnych określonych w art. 509 - 518 k.c. z koniecznymi

modyfikacjami. Cesja wierzytelności wyrażonej w papierze wartościowym na

6

okaziciela wymaga więc – stosownie do art. 517 § 2 w związku z art. 92112

k.c. –

wydania dokumentu, w którym wierzytelność ta jest ucieleśniona. Niedopuszczalne

jest jedynie przeniesienie w drodze przelewu samej wierzytelności związanej

z dokumentem na okaziciela bez wydania tego dokumentu, gdyż mogłoby to

doprowadzić do obciążenia dłużnika obowiązkiem zapłaty tej samej należności

dwóm wierzycielom, mimo braku indosu weksla. Przelew wierzytelności objętej

wekslem nieindosowanym nie stwarza takiego niebezpieczeństwa. Trafnie przy tym

zwrócono uwagę, że - w świetle poglądu odrzucającego możliwość przeniesienia

wierzytelności inkorporowanej w papierze wartościowym na okaziciela - art. 92112

k.c. należałoby uznać za zbędny.

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 517 w związku

z art. 9219

i art. 92112

k.c., art. 509 § 2 w związku z art. 9219

k.c. i art. 510 § 1

w związku z art. 92112

§ 3 k.c., oparte na odmiennym – nietrafnym – założeniu,

należało wiec uznać za bezzasadne.

Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącego, Sąd Apelacyjny prawidłowo

uznał, że skoro przeniesienie praw z weksla nastąpiło w toku postępowania

sądowego, po wydaniu nakazu zapłaty, to przekazanie powodowi przez jego

poprzedniczkę prawną dokumentów uprawniających do dysponowania tym

wekslem może być potraktowane jako równoznaczne z wydaniem weksla. Należy

zgodzić się ze stanowiskiem tego Sądu, iż w konkretnym stanie faktycznym do

spełnienia tego wymagania nie było potrzebne odebranie przez cedenta weksla

zdeponowanego w sądzie w celu fizycznego wręczenia go cesjonariuszowi, który

złożyłby go tam ponownie. Ocena ta jest usprawiedliwiona okolicznościami sprawy

i nie narusza art. 348 k.c.

Chybiony wreszcie okazał się zarzut obrazy art. 65 § 1 w związku za art.

3531

k.c. podniesiony w oparciu o oczywiście błędne przeświadczenie, że wskutek

samego zawarcia umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie strona powodowa

uzyskała zaspokojenie dochodzonej należności (zob. uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 11 września 2003 r., III CZP 53/03, OSNC 2004, nr 11, poz.

170).

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).

Oddalając wniosek powoda o zasadzenie kosztów postępowania kasacyjnego, Sąd

7

Najwyższy uznał, że nie stanowi odpowiedzi na skargę tak nazwane pismo

procesowe, wniesione po upływie ustawowego terminu do dokonania tej czynności.

W konsekwencji, nie wywołuje ono skutków w zakresie zawartego w nim wniosku

o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym,

obejmujących sporządzenie i wniesienie odpowiedzi na skargę kasacyjną (art. 167

k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 39821

k.p.c.).