II UK 164/12

Sygn. akt II UK 164/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Katarzyna Gonera

SSA Magdalena Tymińska

w sprawie z wniosku J. J.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O.

o stwierdzenie nieważności decyzji,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 21 stycznia 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 24 stycznia 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu

Okręgowego - Sądu Ubezpieczeń Społecznych w P. z dnia 9

grudnia 2010 r., i przekazuje sprawę temu Sądowi do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 9 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy w P. oddalił odwołanie J.

J. od decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 8 kwietnia 2010 r.,

którą po pierwsze - uchylono decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12

czerwca 2007 r. odmawiającą wnioskodawczyni stwierdzenia nieważności decyzji

Oddziału z dnia 15 grudnia 2006 r. i umorzono postępowanie przed organem

pierwszej instancji z uwagi na wydanie decyzji z dnia 12 czerwca 2007 r. z

naruszeniem przepisów o właściwości oraz po drugie - odmówiono wszczęcia

postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności prawomocnej decyzji z dnia

15 grudnia 2006 r. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia.

Wnioskodawczyni od 21 czerwca 2000 r. pełniła funkcję członka zarządu D.

„C” Spółki z o.o. z siedzibą w K. Decyzją z dnia 15 grudnia 2006 r. Zakład

Ubezpieczeń Społecznych orzekł, iż wnioskodawczyni, jako członek zarządu

Spółki, odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie ze Spółką za zaległości

powstałe z tytułu nieopłaconych składek na: Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za

okres od maja 2001 r. do maja 2002 r., na Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego za

grudzień 2000 r. oraz okres od maja 2001 r. do maja 2002 r., a nadto Fundusz

Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za grudzień 2000 r.

oraz okres od maja 2001 r. do maja 2002 r. Decyzja ta nie została przez

wnioskodawczynię zaskarżona.

W dniu 31 maja 2007 r. wnioskodawczyni wystąpiła do organu rentowego o

stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 15 grudnia 2006 r. Decyzją z dnia 12

czerwca 2007 r. organ rentowy odmówił uwzględnienia wniosku. Na skutek

odwołania wnioskodawczyni od tej decyzji, postanowieniem z dnia 5 marca 2008 r.

akta sprawy zostały przez sąd zwrócone organowi rentowemu celem wydania

ważnej decyzji w przedmiocie rozstrzygnięcia wniosku zgodnie z art. 157 § 1 i 2

k.p.a. Pismem z dnia 17 października 2008 r. Minister Pracy i Polityki Społecznej

uznał, iż właściwy rzeczowo do rozpoznania sprawy jest Zakład Ubezpieczeń

Społecznych, a pismem z dnia 9 czerwca 2009 r. przekazał sprawę Prezesowi

Zakładu jako organowi właściwemu. Konsekwencją tego było wydanie przez

Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zaskarżonej decyzji z dnia 8 kwietnia

3

2010 r. Postanowieniem z dnia 25 sierpnia 2010 r. Wojewódzki Sąd

Administracyjny odrzucił skargę od powyższej decyzji, wniesioną przez

wnioskodawczynię zgodnie z zawartym w niej pouczeniem. W dniu 4 października

2010 r. wnioskodawczyni zaskarżyła przedmiotową decyzję na drodze przed sądem

powszechnym.

W tak ustalony stanie fatycznym Sąd Okręgowy uznał swoją właściwość na

podstawie art. 83 ust. 1 w związku z art. 83a ust. 2 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr

205, poz. 1585 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa systemowa). Powołując się

na art. 123, art. 180 § 1 i 2 oraz art. 83a ustawy Sąd ten stwierdził, że

wnioskodawczyni nie wykazała, aby decyzja z dnia 15 grudnia 2006 r. zawierała

wadę powodującą jej nieważność z mocy prawa (art. 156 § 1 pkt 7 k.p.a.), a tylko

taka przesłanka mogłaby być podstawą uznania jej nieważności. Sąd pierwszej

instancji wskazał, że art. 83a ust. 2 ustawy systemowej pozwala na weryfikację w

postępowaniu administracyjnym ostatecznych decyzji administracyjnych wyłącznie

z urzędu i to pod warunkiem, że od takiej decyzji nie zostało wniesione odwołanie.

Wyrokiem z dnia 24 stycznia 2012 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

wnioskodawczyni, podzielając ocenę prawną Sądu pierwszej instancji i uznając, że

po pierwsze - decyzją z dnia 12 czerwca 2007 r. organ rentowy odmówił wszczęcia

postępowania w sprawie nieważności decyzji z dnia 15 grudnia 2006 r., po drugie -

w świetle art. 83 ust. 1 ustawy systemowej dopuszczalna jest droga sądowa w

sprawie z odwołania od decyzji organu rentowego wydanej na podstawie art. 83a

ust. 2 tej ustawy w przedmiocie nieważności decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, po trzecie - decyzja z dnia 15 grudnia 2006 r. nie zawiera wady

powodującej jej nieważność z mocy prawa i po czwarte - w świetle art. 83a ust. 1

ustawy systemowej wnioskodawczyni nie przedłożyła żadnych nowych dowodów,

ani nie ujawniła okoliczności istniejących przed wydaniem decyzji, której

stwierdzenia nieważności się domaga, a mających wpływ na zobowiązanie, o

którym orzeczono w decyzji z dnia 15 grudnia 2006 r.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła: I. naruszenie przepisów

postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy, a to: 1) art. 378 k.p.c.,

przez nierozpoznanie zarzutów apelacji, 2) art. 1 w związku z art. 4778

w związku z

4

art. 13 k.p.c. w związku z art. 123 ustawy systemowej w związku z art. 156 § 1 pkt 1

w związku z art. 180 § 1 k.p.a.; II. naruszenie prawa materialnego, tj.: 1) art. 66

ustawy systemowej (w brzmieniu z 2007 r.) w związku z art. 61 § 3 k.p.a. w związku

z art. 3 ustawy z dnia 3 kwietnia 2009 r. o zmianie ustawy o działach administracji

rządowej oraz ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, 2) art. 118 § 1 i 2 w

związku z art. 208 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 156 § 1 pkt 7 k.p.a.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania,

ewentualnie o uchylenie decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jako

nieważnej i stwierdzenie nieważności decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z

dnia 15 grudnia 2006 r., względnie o uchylenie decyzji Prezesa Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych i przekazanie sprawy organowi właściwemu.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że Sąd drugiej instancji nie rozpoznał

zarzutów apelacji odnoszących się po pierwsze - do przedawnienia obowiązków

nałożonych decyzją z dnia 15 grudnia 2006 r. świadczącego o tym, że decyzja ta

była obciążona wadą powodującą jej nieważność, po drugie - do nieważności

decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z uwagi na jej wydanie przez

niewłaściwy organ, gdyż w świetle art. 66 ustawy systemowej w brzmieniu

obowiązującym w dacie wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności

decyzji (29 maja 2007 r.) organem właściwym do wydania decyzji w tym

przedmiocie był minister do spraw zabezpieczenia społecznego. W ocenie

skarżącej, istniały zatem przesłanki do stwierdzenia nieważności zaskarżonej

decyzji Prezesa Zakładu na podstawie art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a. Nadto decyzja

administracyjna wydana przez organ oczywiście niewłaściwy lub bez zachowania

jakiejkolwiek procedury bądź wydana bez jakiejkolwiek podstawy prawnej jest

dotknięta „bezwzględną nieważnością” i jako taka nie wiąże sądu w postępowaniu

cywilnym. Wreszcie Sąd drugiej instancji nie przeanalizował decyzji z dnia 15

grudnia 2006 r. pod kątem wady powodującej jej nieważność z mocy prawa (art.

156 § 1 k.p.a.) z uwagi na to, iż stwierdzony wobec wnioskodawczyni obowiązek

odpowiedzialności za zaległości składkowe był w chwili podejmowania tej decyzji

przedawniony.

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna okazała się usprawiedliwiona, aczkolwiek nie wszystkie

sformułowane w niej zarzuty i wnioski mogą być uznane za zasadne.

W pierwszym rzędzie trafny jest zarzut obrazy przez Sąd drugiej instancji art.

378 k.p.c., przy czym z uzasadnienia tego zarzutu wynika, że skarżącej chodzi o §

1 zdanie pierwsze powołanego artykułu, zgodnie z którym sąd drugiej instancji

rozpoznaje sprawę w granicach apelacji. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

przyjmuje się, że wynikający z brzmienia tego przepisu obowiązek rozpoznania

sprawy w granicach apelacji powinien być rozumiany jako nakaz wzięcia pod

uwagę, rozważenia i oceny przez sąd odwoławczy wszystkich zarzutów i wniosków

zgłoszonych w postępowaniu apelacyjnym, które mogą spowodować skutki

materialnoprawne (por. np. wyroki z dnia 20 maja 2011 r., II UK 346/10, LEX nr

898705; z dnia 13 maja 2011 r., V CSK 349/10, LEX nr 864024; z dnia 10 lutego

2012 r., II CSK 314/11, LEX nr 1130158).

Sądy obu instancji stwierdziły, że dopuszczalna jest droga sądowa w sprawie

z odwołania od decyzji organu rentowego, wydanej na podstawie art. 83a ust. 2

ustawy systemowej w przedmiocie nieważności decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych. Taki pogląd istotnie został wyrażony w posiadającej moc zasady

prawnej uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca

2011 r., I UZP 3/10 (OSNP 2011 nr 17-18, poz. 233). Uszło jednak uwadze Sądów

orzekających, że postępowanie w sprawie, w której wniesiona została

rozpoznawana skarga kasacyjna, zostało wszczęte odwołaniem skarżącej nie od

decyzji organu rentowego, ale od wydanej przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych - działającego jako organ wyższego stopnia na podstawie art. 157 § 1

k.p.a. - decyzji z dnia 8 kwietnia 2010 r. Prezes Zakładu nie jest organem

rentowym, o którym stanowi art. 476 § 4 pkt 1 k.p.c. w związku z art. 67 ust. 1 pkt 2

ustawy systemowej, wskutek czego odwołanie od wydanej przez niego decyzji nie

wszczyna sprawy cywilnej z zakresu ubezpieczeń społecznych w rozumieniu art. 1

w związku z art. 476 § 2 k.p.c., należącej do właściwości sądów powszechnych z

mocy art. 4778

k.p.c. Pomimo podniesienia przez skarżącą w postępowaniu

apelacyjnym zarzutu nieważności decyzji Prezesa Zakładu jako wydanej przez

6

organ niewłaściwy, Sąd drugiej instancji w żaden sposób do tego zarzutu się nie

odniósł, natomiast z jego wywodów zdaje się wynikać, że za przedmiot

postępowania uznał prawidłowość decyzji organu rentowego z dnia 12 czerwca

2007 r., odmawiającej wszczęcia postępowania w sprawie nieważności decyzji z

dnia 15 grudnia 2006 r. Sąd odwoławczy pominął jednak, że zaskarżona przez

wnioskodawczynię decyzja organu rentowego z dnia 12 czerwca 2007 r. wskutek

zwrotu akt sprawy przez sąd została uchylona - jako wydana z naruszeniem

przepisów o właściwości - decyzją Prezesa Zakładu z dnia 8 kwietnia 2010 r., a w

konsekwencji Sąd pierwszej instancji rozpoznawał odwołanie właśnie od tej

ostatniej decyzji. Nie wiadomo zatem, czy Sąd odwoławczy kwestię tę przeoczył lub

uznał za nieistotną, czy też przyjął, że decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych nie miała wpływu na postępowanie sądowe wszczęte odwołaniem

skarżącej od decyzji organu rentowego z dnia 12 czerwca 2007 r., czy wreszcie

uznał decyzję Prezesa Zakładu za nieistniejącą, a jeśli tak, to z jakich względów i

na jakiej podstawie. Tymczasem kwestia ta ma istotne znaczenie, gdyż w sprawach

z zakresu ubezpieczeń społecznych przedmiot rozpoznania sprawy sądowej

wyznacza decyzja organu rentowego, od której wniesiono odwołanie (art. 4779

i art.

47714

k.p.c. - por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2011 r., I UK

357/10, LEX nr 863946 i przywołane w nim orzeczenia). Od momentu wniesienia w

takiej sprawie odwołania do właściwego sądu, sprawa staje się sprawą cywilną w

rozumieniu art. 1 i 2 k.p.c., podlegającą rozstrzygnięciu według reguł właściwych

dla tej kategorii i dopiero po zakończeniu postępowania przed sądem

powszechnym wraca do postępowania administracyjnego (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2010 r., II UK 336/09, LEX nr 604222 oraz z dnia 8

maja 2012 r., II UK 240/11, LEX nr 1219504 i powołane w nich orzeczenia). W

związku z tym należy wziąć pod uwagę, że zwrot akt organowi rentowemu

następuje w wyjątkowych przypadkach ściśle określonych w art. 467 § 4 k.p.c. i nie

kończy postępowania sądowego. Po uzupełnieniu postępowania (decyzji) organ

rentowy ponownie przedstawia akta sądowi. Zmiana zaskarżonej decyzji w całości

lub w części przy uwzględnieniu stanowiska odwołującego się prowadzi do

umorzenia postępowania w zakresie, w jakim organ rentowy uznał zasadność

odwołania (art. 47713

zdanie pierwsze k.p.c.), natomiast każda inna zmiana tej

7

decyzji lub jej podtrzymanie przez organ rentowy po uzupełnieniu akt nie ma

wpływu na bieg postępowania w sprawie, powoduje jej rozpoznanie i wydanie

orzeczenia (art. 47713

zdanie drugie i art. 47714

k.p.c.). W związku z tym w

judykaturze Sądu Najwyższego zajmowane jest stanowisko, że w postępowaniu

administracyjnym niedopuszczalna jest jakakolwiek weryfikacja decyzji organu

rentowego, od której wniesiono odwołanie do sądu, poza przypadkami

uwzględnienia w całości lub w części żądania strony. Istnienie zatem w obrocie

prawnym decyzji rozstrzygającej niekorzystnie dla strony o tym samym przedmiocie

co decyzja wcześniejsza nie wywołuje skutków w sferze postępowania cywilnego

(por. wyrok z dnia 25 lipca 2012 r., II UK 333/11, niepublikowany). W orzecznictwie

Sądu Najwyższego ugruntowany jest nadto pogląd, że sąd w postępowaniu

cywilnym, w tym sąd ubezpieczeń społecznych, może i powinien dostrzegać wady

decyzji administracyjnej, które decyzję tę dyskwalifikują w stopniu odbierającym jej

cechy aktu administracyjnego jako przedmiotu odwołania, a więc gdy decyzja taka

została wydana przez organ niepowołany lub w zakresie przedmiotu orzeczenia

bez jakiejkolwiek podstawy w obowiązującym prawie materialnym, względnie z

oczywistym naruszeniem reguł postępowania administracyjnego. W takich

przypadkach decyzja jest bowiem bezwzględnie nieważna (nieistniejąca prawnie) i

nie wywołuje skutków prawnych (koncepcja tzw. bezwzględnej nieważności decyzji

administracyjnej - por. wyrok z dnia 10 czerwca 2010 r., I UK 376/07, OSNP 2009

nr 21-22, poz. 295 i szeroko przytoczone w nim orzecznictwo). Tych kwestii

orzekające w sprawie Sądy nie rozważały, wskutek czego Sąd pierwszej instancji z

niewyjaśnionych przez niego przyczyn rozpoznał odwołanie wnioskodawczyni od

decyzji organu niebędącego organem rentowym, zaś Sąd odwoławczy orzekał o

żądaniu zgłoszonym w odwołaniu skarżącej od uchylonej decyzji organu rentowego

z dnia 12 czerwca 2007 r., nieobjętej wyrokiem Sądu pierwszej instancji.

W związku z powyższym za błędny musi być uznany pogląd skarżącej,

jakoby w sprawie doszło do naruszenia art. 66 ustawy systemowej „w brzmieniu z

2007 r.” z tej przyczyny, że właściwy do stwierdzenia nieważności decyzji organu

rentowego z dnia 15 grudnia 2006 r. był minister do spraw zabezpieczenia

społecznego. W uzasadnieniu powołanej wyżej uchwały z dnia 23 marca 2011 r.,

I UZP 3/10 Sąd Najwyższy stwierdził, że ustanowiony w art. 83 ust. 1-3 ustawy

8

systemowej w związku z art. 180 i 181 k.p.a. oraz w związku z art. 476 § 2 k.p.c.

sądowy tryb odwoławczy odnosi się - z wyjątkiem przewidzianym wyłącznie w art.

83 ust. 4 ustawy systemowej - do wszystkich decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych w zakresie indywidualnych spraw. Zasada ustanowionego w tych

przepisach trybu odwoławczego polega na tym, że od decyzji Zakładu „przysługuje

odwołanie do właściwego sądu w terminie i na zasadach określonych w przepisach

Kodeksu postępowania cywilnego” z wyłączeniem zarówno administracyjnego

postępowania w jego stadiach instancyjnych, jak i weryfikacji decyzji wadliwych w

specjalnych trybach. Wszystko na etapie jednoinstancyjnego postępowania

administracyjnego należy do Zakładu, a jedynym środkiem odwoławczym jest

„odwołanie do sądu”, które przenosi rozpoznanie roszczeń (zobowiązań), co do

których Zakład wydał decyzję, na drogę postępowania przed sądem powszechnym.

W rezultacie niezależnie od tego, czy podstawę wydania decyzji w sprawie z

zakresu ubezpieczeń społecznych stanowi art. 83a ust. 1, czy ust. 2 ustawy

systemowej, czy też - w braku podstaw do ich zastosowania - przepisy Kodeksu

postępowania administracyjnego, organem właściwym do jej wydania jest Zakład

(jego właściwa terenowa jednostka organizacyjna - art. 67 ust. 1 pkt 2 ustawy

systemowej i art. 476 § 4 pkt 1 k.p.c.), a organem odwoławczym - sąd powszechny.

W każdym bowiem z tych przypadków decyzja, jako niewymieniona w art. 83 ust. 4

ustawy systemowej, jest indywidualną decyzją wskazaną w art. 83 ust. 1 tej ustawy,

od której przysługuje odwołanie do sądu, wszczynające postępowanie cywilne (art.

83 ust. 2 ustawy systemowej; por. także uzasadnienie postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 15 września 2011 r., II UZP 8/11, OSNP 2012 nr 19-20, poz.

252).

Sądy obu instancji uznały, że istotą sprawy, w której wniesiona została

rozpoznawana skarga kasacyjna, jest ważność ostatecznej decyzji organu

rentowego z dnia 15 grudnia 2006 r., którą przeniesiono na skarżącą - jako członka

zarządu - odpowiedzialność za zaległości składkowe spółki z o.o. W rezultacie

Sądy te orzekały w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej,

koncentrując się wyłącznie na istnieniu wskazanej przez skarżącą przesłanki

takiego żądania i uznały, że decyzja ta nie zawierała wady powodującej jej

nieważność z mocy prawa, a tylko taka przesłanka mogłaby być podstawą uznania

9

jej nieważności na podstawie art. 156 § 1 pkt 7 k.p.a. Tymczasem przepisy o

postępowaniu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych nie przewidują

możliwości orzekania o nieważności decyzji administracyjnej przez sąd

powszechny (stwierdzania tej nieważności), a sąd ubezpieczeń społecznych orzeka

o istocie przedmiotu odwołania, jaką jest istnienie (nieistnienie) określonego prawa

lub zobowiązania. Z tego też względu nie mogą być uznane za zasadne wywody

skarżącej odnoszące się do powinności sądu stwierdzenia nieważności decyzji z

dnia 15 grudnia 2006 r. z uwagi na rażące naruszenie prawa przy jej wydaniu. W

tym zakresie trafnie natomiast podnosi się w skardze kasacyjnej, że w

postępowaniu sądowym nie doszło do rozpoznania istoty sprawy dotyczącej

zobowiązania nałożonego na skarżącą wadliwą - w jej ocenie - decyzją organu

rentowego z dnia 15 grudnia 2006 r.

W powołanej wyżej uchwale z dnia 23 marca 2011 r., I UZP 3/10 oraz w

postanowieniu z dnia 15 września 2011 r., II UZP 8/11 Sąd Najwyższy wyjaśnił, że

jeżeli prawo lub obowiązek stwierdzone było decyzją, to kwestia jej unieważnienia

odnosi się przede wszystkim do prawa lub obowiązku poprzednio stwierdzonego, a

więc przedmiotu, o którym mowa tak w art. 83 ust. 1 ustawy systemowej, jak i w art.

476 § 2 k.p.c. Sąd rozpoznający odwołanie na zasadach procesu cywilnego

uzyskuje wyjaśnienie przewidzianych w Kodeksie postępowania administracyjnego

przesłanek „stwierdzenia nieważności decyzji” określonych w art. 156 § 1. Jeżeli

one zachodzą, np. decyzja została wydana z rażącym naruszeniem prawa lub

zawiera wadę powodującą jej nieważność z mocy prawa, to znaczy, że stwierdzone

tą decyzją prawo lub zobowiązanie jest inne od stwierdzonego i dlatego to wadliwe

stwierdzenie powinno podlegać „unieważnieniu”. Z tego punktu widzenia zasada

wyjaśnienia przez sąd ubezpieczeń społecznych istoty sprawy dotyczącej prawa,

zobowiązania albo roszczenia strony znajduje właściwe zwieńczenie w kompetencji

tego sądu do rozstrzygnięcia o zasadności odwołania w formach określonych w art.

47714

k.p.c. z wyjątkiem wskazanym w jego § 4. Wyposażenie sądu ubezpieczeń

społecznych w kompetencję merytorycznego rozstrzygania spraw ubezpieczenia

społecznego dotyczy każdej sprawy, także sprawy wynikającej z odwołania od

decyzji w przedmiocie unieważnienia decyzji. Sąd Najwyższy stwierdził, że zasada

rozstrzygania przez sąd w postępowaniu cywilnym w sprawach z zakresu

10

ubezpieczeń społecznych o prawach lub obowiązkach stron na podstawie

przepisów prawa materialnego oznacza, iż indywidualna norma prawna zawarta w

orzeczeniu sądu ma charakter materialny, ustalający treść indywidualnego

stosunku prawnego ubezpieczenia społecznego. Sąd dokonuje merytorycznej, a

więc uwzględniającej przepisy prawa materialnego kontroli prawidłowości decyzji

organu rentowego, natomiast jej wady wynikające z naruszeń przepisów

postępowania przed tym organem, pozostają zasadniczo poza zakresem jego

rozpoznania. Zasadę tę potwierdza to, że sąd orzekający w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych może stosować jedynie przepisy Kodeksu postępowania

cywilnego, co oznacza również, że w sferze zarzutów proceduralnych skarga

kasacyjna może opierać się na podstawie naruszenia przepisów postępowania

cywilnego (art. 3983

§ 1 w związku z art. 1 k.p.c.). Należy także uwzględnić, że

odwołanie od decyzji organu rentowego, aczkolwiek pełni rolę pozwu, nie podlega

rygorom dla niego przewidzianym (art. 47710

k.p.c.). Wystarczy samo

niezadowolenie z decyzji organu rentowego i wyrażenie woli co do odmiennego

rozstrzygnięcia, a rzeczą sądu jest wyjaśnienie, jakie żądanie wynikających z prawa

materialnego praw lub zobowiązań adresata decyzji organu rentowego zostało

zgłoszone w odwołaniu. Sąd nie może zatem, kierując się żądaniem wyrażonym

wprost przez odwołującego się jako uchylenie decyzji lub stwierdzenie jej

nieważności, poszukiwać rozstrzygnięcia w oparciu o przepisy postępowania

administracyjnego. Orzeczenie takie powinno wskazywać w swojej podstawie na

właściwe przepisy prawa materialnego i wyjaśniać merytoryczną przyczynę

rozstrzygnięcia w nawiązaniu do sformułowanych w nich warunków nabycia prawa

lub nałożenia obowiązku.

Na gruncie niniejszej sprawy powyższe rozważania oznaczają, że podstawą

rozstrzygnięcia sądowego mogą być tylko przepisy prawa materialnego (i

ewentualnie postępowania cywilnego), a nie przepisy procedury administracyjnej,

jednakże przy uwzględnieniu konieczności wyjaśnienia, czy nie zachodzą określone

w Kodeksie postępowania administracyjnego przyczyny stwierdzenia nieważności

decyzji, np. czy decyzja ostateczna Zakładu wydana została z rażącym

naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2) lub zawiera wadę powodującą jej

nieważność z mocy prawa (art. 156 § 1 pkt 7). Powoduje to zasadność zarzutu

11

obrazy art. 118 § 1 i 2 w związku z art. 208 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. -

Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 749 ze zm.) wskutek

nierozpoznania przez Sądy obu instancji istoty sprawy, jaką było w istocie

materialnoprawne żądanie skarżącej stwierdzenia nieistnienia zobowiązania

powstałego wskutek wydania przez organ rentowy wadliwej decyzji z dnia 15

grudnia 2006 r.

Z powyższych względów orzeczono jak w wyroku na podstawie art. 39815

§ 1

zdanie pierwsze in fine oraz odpowiednio stosowanego art. 108 § 2 k.p.c.