III CK 155/04

Sygn. akt III CK 155/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 stycznia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

w sprawie z powództwa H.(...) sp. z o.o. w W.

przeciwko G.(...) sp. z o.o. w K. i Towarzystwu Ubezpieczeń i Reasekuracji C.(...) S.A.

Oddziałowi w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 13 stycznia 2005 r.,

na rozprawie kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 24

października 2003 r., sygn. akt I ACa (…),

1. uchyla zawarte w punkcie 1 zaskarżonego wyroku postanowienie o

sprostowaniu wyroku Sądu Okręgowego Sądu Gospodarczego w K. z dnia

15 maja 2003 r oraz wyrok tego Sądu w części odrzucającej pozew (punkt

1);

2. w pozostałym zakresie zaskarżony wyrok uchyla i przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

H.(...) sp. z o.o. w W. wniosła pozew w postępowaniu upominawczym pozew

przeciwko G.(...) sp. z o.o. w K. i Towarzystwu Ubezpieczeń i Reasekuracji C.(...) S.A.

Oddział w K. [dalej – C.(...)] o zapłatę solidarnie kwoty 201 850,35 zł z ustawowymi

odsetkami. Powództwo zostało uwzględnione nakazem zapłaty w postępowaniu

upominawczym wydanym przez Sąd Okręgowy w K. w dniu 14 listopada 2002 r. Od

nakazu zapłaty sprzeciw wniosła C.(...).

Po rozpoznaniu sprzeciwu Sąd Okręgowy – Sąd Gospodarczy w K. wyrokiem z

dnia 15 maja 2003 r. odrzucił pozew w stosunku do G.(...) sp. z o.o. w K. i oddalił

powództwo w stosunku do C.(...). Rozstrzygnięcie to oparł na następujących ustaleniach

i ocenach. W dniu 17 lipca 2000 r. powódka zawarła z G.(...) sp. z o.o. w K. umowę

dilerską, na podstawie której diler uzyskał prawo dystrybucji wyrobów powódki, będącej

producentem samochodów, oraz prawo obsługi serwisowej samochodów. Zgodnie z tą

umową, po sprzedaży samochodów klientom diler miał obowiązek niezwłocznego (w

terminie do dwóch dni) wysłania do powódki kompletu dokumentów potwierdzających

wydanie samochodów. Komplet dokumentów stanowiły kupon rejestracji pojazdu, kupon

przeglądu przedsprzedażnego z książki gwarancyjnej, karta przeglądu

przedsprzedażnego oraz certyfikat dostawy samochodu do klienta (§ 6 lit. A pkt 11

umowy). Diler zabezpieczył spłatę na rzecz powódki należności wynikających z umowy

w ten sposób, że zawarł z pozwanym C.(...) umowę gwarancji ubezpieczeniowej, na

podstawie której ubezpieczyciel miał zapłacić stronie powodowej, na wypadek

niewywiązania się z obowiązku zapłaty przez dilera, bezsporne kwoty, wymagalne w

okresie związania umową, do wysokości 400 000 zł. Podstawą zapłaty miało być

żądanie beneficjenta gwarancji, zawierające oświadczenie, że zobowiązany nie

wywiązał się ze zobowiązań pomimo pisemnego wezwania, a do żądania winny być

dołączone oryginały lub uwierzytelnione kopie wezwań do zapłaty, faktur oraz

dokumentów wymienionych w § 6 lit. A ust. 11 umowy dilerskiej. Pozwana spółka G.(...)

pomimo wezwań nie zapłaciła powodowi wynikającej z faktur kwoty 188 525,67 zł i w

tym zakresie ubezpieczyciel wypłacił świadczenie wynikające z umowy gwarancji.

Odmówił natomiast zapłaty dalszej kwoty 201 850,35 zł, powołując się na to, że

beneficjent nie dołączył do żądania zapłaty dokumentów wymaganych umową

gwarancji.

3

Sąd Okręgowy oceniał stosunek prawny łączący powódkę z pozwanym C.(...) na

tle art. 393 § 1 k.c. i uznał, że była to umowa o świadczenie na rzecz osoby trzeciej. W

umowie gwarancji szczegółowo określono okoliczności i terminy, w jakich nastąpi

zapłata oraz wymogi ciążące na beneficjencie gwarancji. Umowa gwarancji odwołuje się

do § 6 lit. A pkt 11 umowy dilerskiej, określając dokumenty, jakie należało dołączyć do

wezwania do zapłaty. Brak tych dokumentów uzasadniał odmowę wypłaty świadczenia.

Sąd Okręgowy dodatkowo ustalił, że jeszcze przed wniesieniem pozwu

ogłoszona została upadłość pozwanej spółki G.(...). W tej sytuacji droga sądowa do

dochodzenia roszczeń przeciw upadłemu nie jest dopuszczalna, co uzasadnia

odrzucenie pozwu wobec tej spółki.

Po rozpoznaniu apelacji strony powodowej Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 24

października 2003 r. sprostował oczywistą omyłkę w wyroku Sądu pierwszej instancji w

ten sposób, ze wyrokowi temu w pkt I nadał brzmienie „uchyla nakaz zapłaty wydany w

dniu 14 listopada 2002 r. w stosunku do pozwanego G.(...) spółce z o.o. w K. i pozew w

tym zakresie odrzuca”, oddalił apelację i orzekł o kosztach procesu. Sąd ten uznał, że w

związku z ogłoszeniem upadłości spółki G.(...) nie mógł być wydany przeciw niej także

nakaz zapłaty, a brak wniesienia sprzeciwu przez tę spółkę nie ma znaczenia, z uwagi

na stan wyłączający możliwość podejmowania czynność procesowych przez upadłego

jeszcze przed wytoczeniem powództwa. Okoliczność ta, zdaniem Sądu, musi być brana

pod rozwagę z urzędu. W pozostałym zakresie Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia i

ocenę prawną Sądu pierwszej instancji. Wskazał dodatkowo, że obowiązki w zakresie

zgłaszania żądania zapłaty przez beneficjenta były mu znane, bowiem umowa gwarancji

została przyjęta przez powódkę jako warunek zawarcia umowy dilerskiej. Sąd zwrócił

uwagę, że udzielona powódce gwarancja nie jest zobowiązaniem o charakterze

bezwarunkowym lub na pierwsze żądanie, lecz została uzależniona od spełnienia przez

beneficjenta pewnych aktów staranności, niezależnie od tego, czy zaistniały przesłanki

do zapłaty wynikające ze stosunku podstawowego. Podkreślił też Sąd, że dług gwaranta

ma charakter długu samoistnego i głównego.

Wyrok powyższy zaskarżyła strona powodowa kasacją opartą na obu

podstawach określonych w art. 3931

k. p. c. W ramach pierwszej z nich zarzucała

naruszenie prawa materialnego, to jest art. 3531

k.c. przez błędną wykładnię, polegającą

na automatycznym i abstrakcyjnym założeniu, że zastrzeżenie w udzielonej gwarancji

obowiązku dopełnienia przez beneficjenta określonych aktów staranności stanowi o

podstawie do uchylenia się, w razie ich niedopełnienia, od spełnienia świadczenia przez

4

gwaranta; art. 74 § 1 k.c. przez jego niezastosowanie i przyjęcie, że nieprzedstawienie

dokumentów stanowi podstawę odmowy wypłaty gwarantowanej sumy; art. 1,2,3,4 i 5

gwarancji ubezpieczeniowej w związku z art. 65 § 1 k.c. przez przyjęcie, że zastrzeżenie

klauzuli dokumentowej miało na celu wykazanie przesłanek wymagalności świadczenia.

W ramach drugiej podstawy zarzucała naruszenie art. 350 § 1, 328 § 2 w związku z art.

391 k.p.c. oraz art. 195 i 365 § 1 k.p.c. przez wadliwe sprostowanie wyroku Sądu

pierwszej instancji i niewyjaśnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia w tym zakresie,

a ponadto naruszenie art. 217 k.p.c. przez oddalenie wniosku o dopuszczenie dowodu z

zeznań świadka Beaty Maciejewicz i art. 233 k.p.c. przez przekroczenie granic

swobodnej oceny dowodów i dokonanie oceny materiału dowodowego bez

uwzględnienia wszystkich istotnych okoliczności, oraz art. 316 k.p.c. przez nieotwarcie

pomimo wniosku rozprawy, gdy po jej zamknięciu ujawniły się istotne okoliczności. W

konkluzji wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku, ewentualnie także wyroku Sądu

Okręgowego, a gdyby zaistniały możliwości procesowe, o zmianę zaskarżonego wyroku

i uwzględnienie apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Rozpoznając w pierwszej kolejności zarzuty natury proceduralnej, za zasadne

należy uznać te, które odnoszą się do wadliwego sprostowania wyroku Sądu pierwszej

instancji. Jak wynika wyraźnie z treści art. 350 § 1 i 3 k.p.c., sąd drugiej instancji może z

urzędu sprostować wyrok pierwszej instancji, jeżeli wyrok ten zawiera niedokładności,

błędy pisarskie albo rachunkowe lub inne oczywiste omyłki. Sprostowanie nie może

prowadzić do zmiany rozstrzygnięcia, ani pod względem przedmiotowym ani

podmiotowym, w żadnym też wypadku nie może polegać na uchyleniu prawomocnego

orzeczenia, jakim jest nakaz zapłaty. Trzeba zwrócić uwagę, że przeciwko spółce G.(...)

wydany został nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym. W postępowaniu tym w

ogóle nie może dojść do uchylenia nakazu zapłaty, bowiem, zgodnie z art. 505 k.p.c.,

nakaz taki traci moc w razie prawidłowego wniesienia sprzeciwu. Rzecz jednak w tym,

że spółka G.(...) sprzeciwu od nakazu zapłaty nie wniosła, a kwestia, czy mogła to

uczynić z uwagi na ogłoszenie upadłości, jest tu obojętna. Nakaz zapłaty stał się

prawomocny wobec braku sprzeciwu, a odrzucenie pozwu w stosunku do tego

pozwanego przez Sąd pierwszej instancji było ewidentnie wadliwe, jednak uchybienie to

nie stanowi oczywistej niedokładności, czy innego błędu, o jakim mowa w art. 350 k.p.c.

Równie ewidentne, a przy tym rażąco naruszające art. 350 k.p.c. było zatem

sprostowanie tego orzeczenia przez uchylenie prawomocnego nakazu zapłaty. Z tych

5

przyczyn zawarte w zaskarżonym wyroku postanowienie o sprostowaniu wyroku Sądu

pierwszej instancji, a także orzeczenie Sądu Okręgowego w części, w jakiej dotyczy

odrzucenia pozwu w stosunku do G.(...) spółki z o.o., podlegają uchyleniu.

Pozostałe zarzuty podnoszone w ramach drugiej podstawy kasacyjnej nie są

zasadne. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, że kasacja jest środkiem

zaskarżenia wyroku sądu drugiej instancji, zatem dotyczyć musi uchybień popełnionych

w postępowaniu odwoławczym. Tymczasem zarzut naruszenia art. 217 i art. 316 § 2

k.p.c. dotyczą postępowania przed Sądem Okręgowym, w tym bowiem postępowaniu

skarżący wnosił o dopuszczenie dowodu z zeznań świadka Beaty Maciejewicz i o

zwrócenie się o nadesłanie określonych w kasacji dokumentów, a wniosek o otwarcie

zamkniętej rozprawy dotyczył również tego etapu postępowania. Skarżący co prawda

ponowił wniosek o dopuszczenie dowodu z zeznań tego świadka w apelacji, którego

Sąd Apelacyjny również nie uwzględnił, co jednak nie stanowi naruszenia art. 217 k.p.c.

W postępowaniu apelacyjnym może być oczywiście prowadzone postępowanie

dowodowe, jednak nie należy zapominać, że postępowanie dowodowe prowadzone jest

przede wszystkim przed sądem pierwszej instancji, pominięcie zaś zgłaszanych

dowodów może być przedmiotem zarzutów podnoszonych w apelacji. Skarżący w

apelacji podnosił zarzut naruszenia art. 217 k.p.c., w kasacji ten zarzut powtórzył, nie

wiążąc go jednak z postępowaniem drugoinstacyjnym i nie wskazując przepisów natury

procesowej, które naruszyć miał Sąd odwoławczy. Powtórzenie zaś w apelacji wniosku

dowodowego oddalonego przez Sąd Okręgowy nie odpowiada obowiązującemu

modelowi apelacji, w którym w postępowaniu dowodowym akcentowany jest walor

nowości faktów i dowodów (art. 381 k.p.c.). Sam zatem fakt, że Sąd drugiej instancji

oddalił wniosek dowodowy, o dopuszczenie którego skarżący wnosił już przed Sądem

pierwszej instancji, nie świadczy jeszcze o naruszeniu reguł procesowych kierujących

postępowaniem apelacyjnym. Jeżeli chodzi o zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. przez

wadliwą ocenę dowodów, to należy podkreślić, że – jak to wielokrotnie wyjaśniał Sąd

Najwyższy – przepis ten może stanowić podstawę kasacji tylko wtedy, kiedy dokonana

przez sąd drugiej instancji ocena dowodów okaże się rażąco wadliwa, czy w sposób

rażący błędna, sprzeczna z zasadami logicznego rozumowania. Tego rodzaju

uchybienia skarżący nie zarzuca, co wystarczy dla uznania bezzasadności tego zarzutu.

Pomimo nietrafności części zarzutów procesowych, zaskarżony wyrok podlega

uchyleniu, bowiem za trafne należy uznać w zasadniczej części zarzuty naruszenia

prawa materialnego. Powodem oddalenia apelacji było uznanie przez Sąd Okręgowy, że

6

niewykonanie obowiązków określonych w tzw. „klauzuli dokumentacyjnej” przez

skarżącego, będącego beneficjentem gwarancji ubezpieczeniowej, jest wystarczającą

podstawą do wyłączenia odpowiedzialności gwaranta. Sąd Apelacyjny uznał przy tym

trafnie, że gwarancja ubezpieczeniowa jest umową o charakterze abstrakcyjnym,

nieakcesoryjnym wobec tzw. stosunku podstawowego, jakim była umowa dilerska

zawarta przez stronę powodową ze spółką G.(...). W orzecznictwie Sądu Najwyższego

wyjaśnione zostało, że wynikające z gwarancji ubezpieczeniowej zobowiązanie jest

samodzielne, a gwarant płaci nie cudzy, ale własny dług, w związku z czym zasadniczo

nie służą mu zarzuty wynikające ze stosunku podstawowego (por. wyrok z dnia 29

września 2004 r., II CK 17/04, nie publ.). Bez wątpienia natomiast gwarant może

powoływać się na wyłączenie lub ograniczenie jego odpowiedzialności, wynikające z

samej gwarancji. Może podnosić np. zarzut, że świadczenie, którego dotyczy gwarancja

nie stało się wymagalne w okresie wskazanym w gwarancji, czy też, że jego wysokość

przewyższa sumę gwarancyjną, może też podnosić zarzut niewypełnienia przez

beneficjenta określonych w gwarancji obowiązków. Gwarancja ubezpieczeniowa może

zatem zawierać klauzule wyłączające lub ograniczające odpowiedzialność gwaranta,

zamieszczanie takich klauzul mieści się bowiem w przyznanej stronom swobodzie, w

granicach określonych w art. 3531

k.c. W każdym wypadku jednak wymaga oceny, z

uwzględnieniem reguł interpretacyjnych wskazanych w art. 65 k.c., czy nałożone w

gwarancji na beneficjenta obowiązki pozostają w związku z istotą tej gwarancji. Jak

trafnie zarzucał skarżący, z treści gwarancji wynika, że gwarant zobowiązał się spełnić

określone świadczenie na wypadek, gdyby ubezpieczony diler nie wykonał obowiązku

zapłaty na rzecz beneficjenta. Nałożone na beneficjenta obowiązki powinny zatem

pozostawać w związku z tym zobowiązaniem i sprowadzać się do wykazania, że

ubezpieczony, pomimo wezwania, swego świadczenia wobec niego nie spełnił. Temu

służą określone w gwarancji takie obowiązki, jak dołączenie do żądania zapłaty

oświadczenia, że zobowiązany nie dokonał zapłaty, dołączenie uwierzytelnionych kopii

wezwań do zapłaty kierowanych do dilera, oryginałów bądź kopii faktur

dokumentujących wysokość świadczenia. Wyjaśnienia natomiast wymaga, jaki związek

z udokumentowaniem braku spełnienia świadczenia przez dilera ma obowiązek złożenia

przez beneficjenta dokumentów określonych w art. 6 lit. A pkt 11 umowy dilerskiej. Te

dokumenty nie dokumentują bowiem ani faktu sprzedaży przez dilera samochodów

klientom, ani wysokości uzyskanej od klientów a nie przekazanej beneficjentowi kwoty,

zatem ich związek z zobowiązaniem gwaranta jest niejasny. Nie można pominąć faktu,

7

że beneficjent mógł wykonać polegający na złożeniu tych dokumentów akt staranności

tylko w takim wypadku, gdy diler je zwrócił. Bez wyjaśnienia zatem, jakim celom miał

służyć obowiązek określony w pkt 3 gwarancji i wyłożenia tego sformułowania gwarancji

w świetle jej istoty i celu wynikającego z punktu 2 rozstrzygnięcie o zasadności żądania

nie jest możliwe. W tym zakresie zatem Sąd Apelacyjny powinien był dokonać wykładni

umowy, uwzględniając przy tym reguły interpretacyjne wynikające z art. 65 k.c., oraz

istotę i cel zobowiązania gwarancyjnego i ograniczenia swobody umów określone w art.

3531

k.c.

Zarzut naruszenia art. 74 k.c. polega natomiast na nieporozumieniu. Przepis ten

dotyczy formy czynności prawnych i skutków jej niezachowania, nie odnosi się

natomiast w żadnym wypadku do kwestii określonych w umowie warunków i skutków ich

niewykonania. Bezzasadność tego zarzutu nie wpływa jednak na konieczność uchylenia

zaskarżonego wyroku z przyczyn określonych wyżej.

Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39313

k.p.c.