V CK 36/05

Sygn. akt V CK 36/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 lipca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Maria Grzelka

SSN Tadeusz Żyznowski

w sprawie z powództwa "C.(…)" S.A. w W.

przeciwko Zakładowi G.(…) Sp. z o.o. w B. w likwidacji, Kompanii (…) S.A. w K. oraz

Przedsiębiorstwu K.(…) Sp. z o.o. w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 28 lipca 2005 r., kasacji strony

powodowej i kasacji pozwanego Zakładu G.(…) Sp. z o.o. w B. w likwidacji od wyroku

Sądu Apelacyjnego z dnia 25 sierpnia 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

I. oddala obydwie kasacje;

II. zasądza od powódki na rzecz pozwanej Kompanii (…) S.A. w K. kwotę 1800

zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego,

III. znosi wzajemnie koszty postępowania kasacyjnego pomiędzy powódką a

pozwanym Zakładem G.(…) Sp. z o.o. w B. w likwidacji.

2

Uzasadnienie

Powódka dochodziła zasądzenia od pozwanych solidarnie kwoty 64.281,79 zł,

podając, że dochodzoną należność stanowi kwota należna jej za wykonanie przewozu

towarów określonych w dwóch listach przewozowych, nadawcą których to przesyłek był

pozwany ad. 1, a ich odbiorcą pozwany ad. 3. Sąd pierwszej instancji uwzględnił

powództwo wobec pozwanego odbiorcy, natomiast oddalił je wobec pozwanego ad. 1

nadawcy i pozwanej ad. 2 Kompanii (…) S.A. w K.

W wyniku rozpoznania i uwzględnienia w części apelacji powódki, zaskarżającej

wyrok w części oddalającej powództwo wobec pozwanych ad. 1 i ad. 2, Sąd Apelacyjny

wyrokiem reformatoryjnym zasądził dochodzoną kwotę od Zakładu G.(…) – pozwanego

ad. 1 nadawcy i od pozwanego ad. 3 odbiorcy, z tym zastrzeżeniem, że spełnienie

świadczenia przez jednego z pozwanych zwalnia w tym zakresie drugiego. Sąd ten

oddalił apelację w pozostałym zakresie, a więc w zakresie kwestionującym oddalenie

powództwa wobec pozwanej ad. 2 Kompanii (…).

W uzasadnieniu wyroku Sąd odwoławczy stwierdził, że roszczenie wobec

pozwanego ad. 1 nadawcy było uzasadnione zarówno co do zasady, jak i co do

wysokości. W ocenie tego Sądu, przez wskazanie przez nadawcę w liście przewozowym

osoby trzeciej jako płatnika przewoźnego nadawca przejął na siebie odpowiedzialność

gwarancyjną wskazaną w art. 391 k.c., a na mocy odrębnych umów łączących powódkę

z tym płatnikiem nie doszło do przejęcia długu z tytułu należności przewozowych,

obciążających nadal nadawcę przesyłki. Sąd uznał, że nastąpiło kumulatywne przejęcie

długu, polegające na wstąpieniu w istniejące zobowiązanie osoby trzeciej (płatnika), jako

dłużnika solidarnego, które to wstąpienie nie zwolniło z zobowiązania dotychczasowego

dłużnika (nadawcy).

Uzasadniając bezzasadność apelacji w części skierowanej przeciwko części

wyroku oddalającej powództwo wobec pozwanej ad. 2 Kompanii (…) Sąd Apelacyjny

uznał brak wystąpienia przesłanek pozwalających na uwzględnienie powództwa na

mocy art. 526 k.c., który to przepis obowiązywał w dacie nabycia przez pozwaną ad. 2

Kompanię (…), tj. w dniu 1 lutego 2003 r., przedsiębiorstwa pozwanego ad. 1 nadawcy.

Za uzasadniony uznał Sąd Apelacyjny zarzut pozwanej Kompanii (…) braku wiedzy o

zobowiązaniu zbywcy przedsiębiorstwa w chwili nabycia tego przedsiębiorstwa, mimo

zachowania należytej staranności. Sąd ten uznał, że dochodzona należność nie

3

figurowała w księgach handlowych pozwanego ad. 1 nadawcy w dacie zbycia przezeń

swego przedsiębiorstwa, ani nie wynikała także z innych dokumentów, m.in. z listów

przewozowych, w których wskazano na obowiązek zapłaty należności przez osobę

trzecią. Ponieważ o braku zapłaty przez osobę trzecią (płatnika) powódka zawiadomiła

pozwanego ad. 1 nadawcę już po zbyciu przezeń przedsiębiorstwa na rzecz pozwanej

ad. 2 Kompanii (…), przeto Sąd odwoławczy nie podzielił poglądu powódki, iż pozwana

ad. 2 Kompania (…) w dniu nabycia przedsiębiorstwa wiedziała o zobowiązaniu zbywcy

bądź mogła się o nim dowiedzieć przy dołożeniu należytej staranności, co wyłączyło

odpowiedzialność tej pozwanej z mocy art. 526 k.c.

Kasacja strony powodowej zaskarża wyrok w części zasądzającej od pozwanego

ad. 1 oraz w części oddalającej powództwo względem pozwanej ad. 2 i wnosi o

oddalenie powództwa wobec pozwanego ad. 1 Zakładu G.(…) oraz uwzględnienie

powództwa wobec pozwanej ad. 2 Kompanii (…).

Podstawą kasacji uczyniła powódka zarzut naruszenia wyłącznie art. 42 ust. 1

ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o restrukturyzacji górnictwa węgla kamiennego w

latach 2003 – 2006 (Dz. U. Nr 210, poz. 2037) przez jego niezastosowanie. W

uzasadnieniu kasacji powódka twierdzi, że z dniem wejścia w życie tej ustawy Kompania

(…) przejęła obok nieumorzonych zobowiązań publicznoprawnych także zobowiązania

cywilnoprawne spółek węglowych, które - tak jak pozwany ad. 1 - zbyły na jej rzecz

swoje przedsiębiorstwa i zostały zwolnione z odpowiedzialności za te zobowiązania.

Zdaniem skarżącej, redakcja przepisu objętego zarzutem naruszenia wskutek jego

niezastosowania dowodzi, że skutek w postaci przejęcia długu nastąpił w chwili wejścia

w życie zawierającej ten przepis ustawy. Uznając za bezsporne, że pozwana ad. 2

Kompania (…) nabyła przedsiębiorstwo pozwanego ad. 1 w dniu 1 lutego 2003 r., to

stanowi to konieczną a zarazem wystarczającą przesłankę do zastosowania art. 42 ust.

1 powołanej wyżej ustawy, a zatem jego niezastosowanie dowodzi naruszenia tego

przepisu prawa materialnego przez Sąd Apelacyjny.

W kasacji pozwanego ad. 1 Zakładu G.(…), zaskarżającej wyrok Sądu

Apelacyjnego w pkt 1 lit. a i b oraz pkt 3, a opartej a obu podstawach kasacyjnych,

zarzucono naruszenie art. 233 § 1 k.p.c., art. 47912

§ 1 k.p.c. i art. 381 k.p.c., mające

istotny wpływ na wynik sprawy, a także naruszenie art. 105 § 1 i 2 k.p.c. W ramach

pierwszej podstawy kasacyjnej pozwany Zakład zarzucił naruszenie art. 42 ust. 1 ustawy

z dnia 28 listopada 2003 r. o restrukturyzacji górnictwa węgla kamiennego w latach 2003

– 2006 (Dz. U. Nr 210, poz. 2037) przez jego pominięcie, a w konsekwencji nie uznanie

4

zarzutu braku legitymacji procesowej biernej po jego stronie. Nadto pozwany ad. 1

zarzucił naruszenie art. 391 k.c. w zw. z art. 47 prawa przewozowego przez jego błędną

wykładnię oraz art. 6 k.c. poprzez uznanie, że powódka wykazała zasadność względem

niego roszczenia.

W uzasadnieniu kasacji pozwany ad. 1 wywodzi, że dopuszczalne było

zgłoszenie zarzutu braku legitymacji biernej dopiero w postępowaniu apelacyjnym, gdyż

taka możliwość powstała dopiero po wejściu w życie powołanej wcześniej ustawy z dnia

28 listopada 2003 r. o restrukturyzacji górnictwa..., którą Sąd odwoławczy powinien

zastosować z urzędu w ustalonych okolicznościach sprawy.

Naruszenie art. 47912

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 381 k.p.c. uzasadniono

dopuszczeniem dowodów na okoliczność wysokości należnego przewoźnego dopiero

przez Sąd Apelacyjny, a powódka w pozwie nie wykazała sposobu ustalenia wysokości

należnego przewoźnego. Z kolei zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. uzasadniono nie

wskazaniem przez Sąd Apelacyjny dowodów na których Sąd ten oparł odmienną własną

ocenę, skoro nie dokonał żadnych własnych ustaleń. Błędną wykładnię art. 391 k.c. w

zw. z art. 47 ust. 2 Pr. przewozowego uzasadniono twierdzeniem, że pracownik

pozwanego nie traktował wpisów w listach przewozowych numerów umów płatnika jako

udzielenia gwarancji na zasadzie art. 391 k.c., a przyjęcie w tej sytuacji że powódka

wykazała zasadność roszczenia do pozwanego ad. 1 narusza art. 6 k.c.

Pozwana ad. 2 Kompania (…) w odpowiedzi na kasację powódki wniosła o

oddalenie kasacji i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego twierdząc, że

przepis art. 42 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o restrukturyzacji górnictwa...

znajduje zastosowanie tylko do zobowiązań publicznoprawych, a nie do wszelkich

zobowiązań, natomiast będące przedmiotem sporu roszczenia cywilnoprawne mogły

być oceniane na podstawie art. 526 k.c. obowiązującego w dacie zbycia

przedsiębiorstwa.

Z kolei powódka w odpowiedzi na kasację pozwanego ad. 1 podtrzymała swoje

dotychczasowe stanowisko, twierdząc, że wysokość roszczenia została udowodniona

dołączoną do pozwu Tabelą wierzytelności, stanowiących wyciąg z ksiąg handlowych

powoda w rozumieniu art. 249 k.p.c., a pozwany nie kwestionował przed Sądami obu

instancji sposobu obliczenia wysokości roszczenia.

W kolejnym piśmie procesowym z dnia 5 stycznia 2005 r. strona powodowa

wywodzi, że nie ma podstaw do przyjęcia, iż przepis art. 42 ust. 1 ustawy stosuje się

tylko do zobowiązań publicznoprawnych bowiem nie określa on bliżej kategorii

5

zobowiązań, a wobec braku takiego zastrzeżenia należy przyjąć, że stosuje się on

zarówno do zobowiązań publicznoprawnych (wymienionych w art. 5 ust. 2 i 3 ustawy)

jak również do zobowiązań cywilnoprawnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Obydwie kasacje nie zasługiwały na uwzględnienie wobec braku w nich

usprawiedliwionych podstaw.

Nie okazał się trafny jedyny zarzut zgłoszony w kasacji powódki, a mieszczący

się w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej, uzasadniony niezastosowaniem art. 42

ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o restrukturyzacji górnictwa węgla kamiennego

w latach 2003 - 2006 r., (Dz. U. Nr 210, poz. 2037), zwanej dalej „ustawą”. Strona

powodowa w swojej apelacji sporządzonej w dniu 19 kwietnia 2004 r. nie sformułowała

zarzutu naruszenia wymienionego przepisu przez jego niezastosowanie, mimo że art. 42

ust. 1 ustawy obowiązywał już od niemal czterech miesięcy, a także był już elementem

obowiązującego porządku prawnego nawet w dacie orzekania przez Sąd pierwszej

instancji. Fakt jego obowiązywania nie zwalniał Sądu odwoławczego od obowiązku

zastosowania tego przepisu, o ile tylko stan faktyczny sprawy zawierałby wystarczające

elementy ustaleń faktycznych odpowiadające przesłankom hipotezy normy prawnej

wyartykułowanej w tym przepisie. Ciężar sporu na obecnym etapie sprawy sprowadzał

się zatem do wykładni normy prawnej art. 42 ust. 1 ustawy, rozbieżnej między powódką i

pozwanym Zakładem G.(…), a pozwaną Kompanią (…). Wynik wykładni użytego w

ustawie pojęcia „nieumorzone zobowiązania” przesądza bowiem wprost o ocenie

zarzutu niezastosowania tego przepisu. Zważyć należy, że przedmiotem przejęcia ex

lege przez Kompanię (…) S.A. były nieumorzone zobowiązania spółek węglowych,

określonych w art. 42 ust. 1 ustawy. Wątpliwości wynikających z braku bliższego

określenia w tym przepisie pojęcia „nieumorzone zobowiązania” nie rozwiewa przepis

art. 2 ustawy, zawierający tzw. „słowniczek”, w którym również nie wyjaśniono znaczenia

pojęcia, którym ustawodawca posłużył się w ustawie. Opierając się wyłącznie na

regułach wykładni językowej powódka oraz pozwany ad. 1 Zakład G.(…) bronią

zapatrywania, że w przepisie art. 42 ust. 1 ustawy chodzi o wszelkie nieumorzone

zobowiązania, bez względu na tytuł ich powstania, a tym samym bez względu na

charakter tych zobowiązań.

Z poglądem takim nie sposób się zgodzić, bowiem wynik posłużenia się

wyłącznie wykładnią językową sprzeciwia się w sposób rażący wynikowi wykładni

systemowej, która musi być uwzględniona, zwłaszcza przy interpretacji przepisów tak

6

szczególnej ustawy w zakresie przedmiotu regulacji, jak będąca właśnie przedmiotem

analizy. Omawiana ustawa w art. 5 ust. 1 pkt 1 – 7 wskazuje precyzyjnie na tytuły

powstania tych zobowiązań pieniężnych, które podlegają umorzeniu z mocy prawa,

natomiast w art. 5 ust. 2 i 3 ustawodawca wskazuje z kolei te zobowiązania pieniężne

przedsiębiorstw górniczych, które nie podlegają umorzeniu, wiążąc jednak taki skutek

tylko z precyzyjnie określonymi publicznoprawnymi tytułami powstania tych zobowiązań.

Wspomniane przepisy art. 5 ust. 2 i 3 przesądzają więc o nieumarzalnym charakterze

tylko tych zobowiązań, których źródłem powstania były ściśle określone w ustawie tytuły

o publicznoprawnej proweniencji. Okoliczność, że przepisy art. 5 ust. 2 i 3 ustawy

poprzedzają normę art. 42 ust. 1 tej samej ustawy uzasadnia pogląd, że pojęcie

„nieumorzone zobowiązania” użyte w ostatnio wskazanym przepisie oznacza więc takie

zobowiązania, które nie zostały umorzone, bo z woli ustawodawcy nie podlegały

umorzeniu, a wśród których brak jest zobowiązań, których tytuł powstania świadczyłby o

ich prywatnoprawnym charakterze. Przepis art. 42 ust. 1 ustawy czyni więc przedmiotem

przejęcia ex lege przez Kompanię (…) S.A. tylko takie zobowiązania spółek węglowych,

które nie zostały umorzone, bo z woli ustawodawcy nie podlegały umorzeniu ze względu

na szczególny tytuł ich powstania. Prowadzi to do wniosku, że nieumorzone

zobowiązania, ale powstałe z innych tytułów aniżeli wymienione w art. 5 ust. 2 i 3

ustawy, a więc nie objęte zakazem umorzenia, nie zostały objęte przedmiotem regulacji

art. 42 ust. 1 ustawy, a więc nie wchodzą w przedmiotowy zakres ustawowego przejęcia

przez Kompanię (…) S.A. W konsekwencji powyższego pozwana Kompania nie może

być z mocy tego przepisu podmiotem wyłącznie ponoszącym odpowiedzialność za

zobowiązania o innym niż publicznoprawnym charakterze.

Jedynie pomocniczym argumentem może być pogląd, że umorzeniu podlegają w

zasadzie zobowiązania o publicznoprawnym charakterze, natomiast unicestwienie

zobowiązań prywatnoprawnych przejawia się z reguły w ich wygaśnięciu.

Powyżej zaprezentowana interpretacja art. 42 ust. 1 ustawy przesądza

o bezzasadności zarzutu niezastosowania tego przepisu. Zważyć bowiem należy, że

przedmiotem zobowiązań pozwanego Zakładu G.(…), mających być, w ocenie powódki,

przedmiotem przejęcia przez Kompanię (…) były zobowiązania odszkodowawcze, a

więc mające prywatnoprawny charakter, skoro zostały one zakwalifikowane przez Sąd

odwoławczy jako wynikające z zastrzeżenia umownego nadawcy skutkującego

przejęciem na siebie odpowiedzialności gwarancyjnej z art. 391 k.c.

7

Wykładnia art. 42 ust. 1 ustawy, wyłączająca poza przedmiotowy zakres

ustawowego przejęcia przez Kompanię (…) S.A. zobowiązania o prywatnoprawnym

charakterze, nie oznacza pozbawienia w tym zakresie wierzycieli ochrony prawnej,

bowiem za takie zobowiązania zbywcy przedsiębiorstwa odpowiadają solidarnie zbywca

z nabywcą, ale wg szczególnych reguł przyjętych przez ustawodawcę uprzednio w art.

526 k.c., a obecnie w art. 554

k.c. Okoliczność istnienia w tych przepisach przesłanki

wyłączającej odpowiedzialność nabywcy przedsiębiorstwa za zobowiązania zbywcy

związane z prowadzeniem przez zbywcę przedsiębiorstwa nie może przesądzać o

skuteczności próby dokonywania takiej interpretacji art. 42 ust. 1 ustawy, która

w praktyce miałaby skutkować wyłączeniem stosowania właściwych przepisów

kodeksowych w sytuacji, w której brak jest podstaw do dokonywania takiego wyłączenia,

bowiem w braku tożsamości przedmiotu regulacji we wskazanych przepisach obu aktów

prawnych (ustawy i k.c.) nie pozostają one wobec siebie w relacji lex specialis – lex

generalis.

Również kasacja pozwanego Zakładu G.(…) nie zasługiwała na uwzględnienie.

Chybiony okazał się zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. uzasadniony nie wskazaniem

dowodów, na których Sąd Apelacyjny oparł odmienną ocenę nie dokonując odmiennych

ustaleń. Takie uzasadnienie zarzutu mogłoby ewentualnie dowodzić naruszenia art. 328

§ 2 k.p.c. i art. 382 k.p.c., bowiem skarżący zarzuca w istocie określone braki

uzasadnienia zaskarżonego wyroku, a nie dokonanie oceny konkretnego dowodu z

naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów. Kasacja nie zawiera jednak zarzutu

naruszenia ostatnio wymienionych przepisów procesowych.

Chybiony okazał się również zarzut naruszenia art. 47912

§ 1 k.p.c. w związku z

art. 381 k.p.c. Sąd Apelacyjny nie dopuścił się naruszenia pierwszego przepisu

będącego źródłem prekluzji dowodowej, bowiem nie dopuścił nowego dowodu nie

podanego w pozwie, lecz jedynie dokonał oceny dowodu w postaci dokumentu, który

powódka zgłosiła już w pozwie. Sąd Apelacyjny ocenił bowiem co do wysokości żądanie

powódki wobec pozwanego Zakładu G.(..) w oparciu o załączoną do pozwu Tabelę

wierzytelności, zawierającą szczegółową specyfikację należności przewozowych.

Dokument ten jako załączony do pozwu, choć wcześniej nie będący przedmiotem oceny

Sądu w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, mógł być przedmiotem oceny Sądu

odwoławczego i dokonanie jego oceny na tym etapie postępowania nie naruszało

zasady prekluzji dowodowej w postępowaniu w sprawach gospodarczych (art. 47912

§ 1

k.p.c.).

8

Zarzuty zgłoszone przez pozwany Zakład G.(…) w ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej również nie zasługiwały na uwzględnienie.

Nie wymagają ponownego powtórzenia tożsame argumenty zaprezentowane

wcześniej przy ocenie bezzasadności zarzutu powódki niezastosowania art. 42 ust. 1

ustawy.

Z kolei zarzut błędnej wykładni art. 391 k.c. w związku z art. 47 ust. 2 Prawa

przewozowego również okazał się nietrafny, bowiem pozwany nie zarzuca Sądowi

Apelacyjnemu wadliwego rozumienia norm prawnych zawartych w tych przepisach, lecz

wskazuje na odmienne od przyjętego przez Sąd rozumienie oświadczenia woli

złożonego przez swojego pracownika w ramach zawartej umowy przewozu. Pozwany

twierdzi wręcz, że jego pracownik dokonując odpowiednich wpisów w listach

przewozowych nie traktował ich jak udzielenia gwarancji na zasadzie art. 391 k.c. Takie

uzasadnienie zarzutu wskazywałoby więc na wadliwą ocenę przez Sąd oświadczeń woli

jednej ze stron umowy przewozu, co mogłoby ewentualnie uzasadniać zarzut

naruszenia, wskutek niezastosowania, art. 65 § 2 k.c., nie objętego jednak granicami

kasacji. Uzasadnienie zarzutu nie dowodzi natomiast dokonania błędnej wykładni art.

391 k.c. przez Sąd drugiej instancji.

Bezzasadny okazał się również zarzut naruszenia art. 6 k.c., uzasadniony

błędnym przyjęciem przez Sąd, że powódka wykazała zasadność swojego roszczenia.

Zważyć bowiem należy, że art. 6 k.c formułuje wyłącznie zasadę rozkładu ciężaru

dowodu, a zatem do materii objętej dyspozycją tego przepisu nie należy to, czy strona

wywiązała się z obciążającego ją obowiązku, tj. czy określone fakty rzeczywiście

udowodniła, bo ocena tych okoliczności pozostaje domeną przepisów postępowania

(wyrok SN z dnia 13 czerwca 2000 r., V CKN 64/00, OSNC 2000/12/232; wyrok SN z

dnia 13 czerwca 2000 r., V CKN 65/00, niepubl.).

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy nie znalazł podstaw do uwzględnienia

obydwu kasacji i orzekł jak w punkcie I sentencji na podstawie art. 39312

k.p.c.,

znajdującego w niniejszej sprawie zastosowanie z mocy art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia

2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy - Prawo o

ustroju sądów powszechnych (Dz.U. 2005 r., Nr 13, poz. 98).

W punkcie II sentencji Sąd Najwyższy zasądził od powódki na rzecz pozwanej

Kompanii (…) S.A. koszty postępowania kasacyjnego na podstawie art. 98 § 1 i art. 99

k.p.c. oraz na podstawie § 6 ust. 6 w zw. z § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

9

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).

Sąd Najwyższy w pkt III sentencji zniósł wzajemnie koszty postępowania

kasacyjnego między powódką a pozwanym Zakładem G.(…), działając w tym zakresie

na podstawie art. 100 k.p.c.