I CK 104/05

Sygn. akt I CK 104/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 września 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Gminy J.

przeciwko Skarbowi Państwa - Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o

zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 28 września 2005 r.,

kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 25 listopada 2004 r.,

sygn. akt I ACa (…),

oddala kasację i zasądza od strony powodowej na rzecz strony pozwanej kwotę

1800 (tysiąc osiemset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 25 listopada 2004 r. oddalił apelację

powódki, Gminy J., od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 28 stycznia 2004 r.,

oddalającego powództwo wobec Skarbu Państwa – Kancelarii Prezydenta

Rzeczypospolitej Polskiej o zapłatę 100 000 zł tytułem nagrody konkursowej.

Z dokonanych w sprawie ustaleń wynika, że Rada Ekologiczna przy

Prezydencie Rzeczypospolitej Polskiej wystąpiła z inicjatywą konkursu pod patronatem

2

Prezydenta na najbardziej ekologiczną gminę wiejską i gminę miejsko-wiejską w Polsce.

Pisma o konkursie skierował w dniu 22 listopada 1993 r. do wójtów i burmistrzów

doradca Prezydenta do spraw ekologii i ochrony środowiska; do każdego pisma dołączył

komplet materiałów o zasadach i regulaminie konkursu. Warunkiem udziału w konkursie

było wypełnienie i przesłanie w podanym terminie na wskazany w regulaminie adres

określonych dokumentów. Czynności „organizacyjno-merytoryczne” związane z

konkursem miała wykonywać działając w imieniu Rady Ekologicznej przy Prezydencie

Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska, nagrody zaś ufundować: honorowe i

wyróżnienia - Kancelaria Prezydenta, a finansowe - Narodowy Fundusz Ochrony

Środowiska i Gospodarki Wodnej, Bank Ochrony Środowiska oraz wojewódzkie

fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej. Punkt VI.2 regulaminu zawierał

postanowienie, zgodnie z którym: „Nagrody pieniężne będą przyznane w formie dotacji

na realizację konkretnych działań proekologicznych, udzielonych przez: a) Narodowy

Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz Bank Ochrony Środowiska dla

finalistów konkursu, b) właściwe wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i

gospodarki wodnej dla gmin uhonorowanych wyróżnieniem najbardziej ekologicznej

gminy w danym województwie”. Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska zawarła z

Kancelarią Prezydenta dwie umowy dotyczące przygotowania i przeprowadzenia

konkursu. Bank Ochrony Środowiska odmówił „sponsorowania” konkursu, lecz to nie

spowodowało zmiany regulaminu konkursu. Powódka jako finalistka konkursu uzyskała

wyróżnienie ogólnokrajowe (dyplom od Prezydenta), nie wypłacono jej jednak

przewidzianej w regulaminie nagrody w postaci dotacji w wysokości 100 000 zł.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, powyższe ustalenia uzasadniały przyjęcie, że

przyrzekającym nagrody konkursowe był Skarb Państwa – Kancelaria Prezydenta.

Przyrzeczenie dokonane przez Skarb Państwa – Kancelarię Prezydenta zawierało

jednak w odniesieniu do nagród pieniężnych zastrzeżenie, że nagrody te będą mieć

postać dotacji udzielonych przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki

Wodnej, Bank Ochrony Środowiska oraz właściwe wojewódzkie fundusze ochrony

środowiska i gospodarki wodnej na realizację określonych działań proekologicznych, to

zaś wykluczało dochodzenie przez powódkę na podstawie art. 919 §1 k.c. od Skarbu

Państwa – Kancelarii Prezydenta zapłaty określonej sumy pieniężnej. Przedmiotem

omawianego przyrzeczenia nie była bowiem - w zakresie objętym sprawą - zapłata

100 000 zł przez Skarb Państwa – Kancelarię Prezydenta, lecz wypłata dotacji w tej

kwocie na cele proekologiczne przez podmiot trzeci, którego Skarb Państwa –

3

Kancelaria Prezydenta nie mogła do tego skutecznie zobowiązać swoim jednostronnym

oświadczeniem. Nieotrzymanie przez powódkę dotacji przyrzeczonej przez Skarb

Państwa – Kancelarię Prezydenta mogłoby uzasadniać co najwyżej zastosowanie art.

391 k.c. To jednak wymagałoby wytoczenia przez powódkę powództwa o naprawienie

szkody wynikłej z nieotrzymania wspomnianej dotacji, a nie powództwa o uiszczenie

nagrody (art. 321 § 1 k.p.c.).

Powódka skarżąc w całości wyrok Sądu Apelacyjnego jako podstawy kasacyjne

przytoczyła naruszenie art. 919 k.c. przez przyjęcie, że nie doszło do przyrzeczenia

nagrody pieniężnej w postaci „prostej” zapłaty, lecz do przyrzeczenia nagrody pieniężnej

w postaci dotacji, naruszenie art. 65 k.c. przez niedokonanie wykładni oświadczenia woli

przyrzekającego oraz naruszenie art. 411 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r.

– Prawo ochrony środowiska (Dz. U. nr 62, poz. 627 ze zm.) przez jego

niezastosowanie.

Sąd Najwyższy rozpoznając skargę kasacyjną, zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 22

grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy –

Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), na zasadach

obowiązujących przed dniem 6 lutego 2005 r., zważył, co następuje:

Przepisy kodeksu cywilnego o przyrzeczeniu publicznym (art. 919 – 921)

odróżniają publiczne przyrzeczenie nagrody za wykonanie oznaczonej czynności

(przyrzeczenie publiczne zwykłe) oraz publiczne przyrzeczenie nagrody za najlepszą

czynności lub za najlepsze dzieło (przyrzeczenie nagrody konkursowej). Oba

wymienione rodzaje przyrzeczenia muszą być uczynione publicznie i muszą zmierzać

do nagrodzenia oznaczonego zachowania się osób, do których są skierowane

(zakończonego lub nie zakończonego określonym rezultatem), różnią się natomiast tym,

że przyrzeczenie nagrody konkursowej w przeciwieństwie do przyrzeczenia publicznego

zwykłego zakłada ubieganie się o nagrodę w wyznaczonym terminie i dokonanie przez

przyrzekającego lub przez sąd konkursowy oceny, kto z ubiegających się o nagrodę

wykonał oznaczoną czynność lub oznaczone dzieło najlepiej.

Z ustaleń faktycznych dokonanych w sprawie wynika, że mogłoby w niej chodzić

jedynie o przyrzeczenie nagrody konkursowej, zmierzające do wyłonienia najbardziej

ekologicznej gminy wiejskiej w Polsce oraz najbardziej ekologicznej gminy miejsko-

wiejskiej w Polsce i nagrodzenia nie tylko zwycięzców, ale i tych uczestników konkursu,

którzy zajęli kolejne po zwycięzcy miejsca w toku selekcji konkursowej. Wymagania art.

921 § 1 k.c. co do tego, za co może przypaść nagroda konkursowa, oraz co do

4

konieczności ubiegania się o nagrodę konkursową w oznaczonym terminie byłyby tu

spełnione. Z regulaminu konkursu dołączonego do pism skierowanych w dniu 22

listopada 1993 r. do wójtów i burmistrzów poszczególnych gmin wynikało, że warunkiem

uczestnictwa w konkursie było przesłanie do 30 kwietnia 1994 r. wypełnionego

kwestionariusza (ankiety) ze stanowiącymi podstawę oceny konkursowej informacjami

na temat podejmowanych przez gminę działań dotyczących ochrony środowiska na jej

terenie. Nagrody miały więc przypaść gminom za najwyżej ocenione, podejmowane w

określonym terminie działania proekologiczne, a takie działania mieszczą się w zakresie

pojęcia czynności w rozumieniu art. 921 §1 k.c. Przeszkodą do kwalifikowania

przyrzeczenia, na które powołuje się powódka, jako przyrzeczenia nagrody konkursowej

nie mogłoby też być adresowanie go do gmin. Mimo iż w praktyce zarówno

przyrzeczenie publiczne zwykłe, jak i przyrzeczenie nagrody konkursowej kierowane jest

zazwyczaj do osób fizycznych, nie napotyka przeszkód w świetle art. 921 – 921 k.c.

publiczne przyrzeczenie nagrody, o którą mogą się ubiegać jedynie osoby prawne lub

nawet pewna tylko kategoria osób prawnych; oczywiście podlegające nagrodzeniu

czynności osoby prawnej mogą dojść do skutku tylko w wyniku działań osób fizycznych

podjętych w warunkach uzasadniających przypisanie ich osobie prawnej.

Dokonane w sprawie ustalenia faktyczne nie dawały jednak podstaw do uznania

za spełnione w odniesieniu do przyrzeczenia, na które powołuje się powódka,

wszystkich koniecznych przesłanek przyrzeczenia nagrody konkursowej w rozumieniu

art. 921 §1 k.c. Jak już wspomniano, przyrzeczenie to musi być uczynione publicznie,

czyli w taki sposób, aby jego treść mogła dotrzeć do nieokreślonej liczby

nieoznaczonych osób, a więc na przykład za pośrednictwem prasy, radia, telewizji,

internetu, reklamy kinowej, plakatów, ulotek, ogłoszenia dokonanego na zebraniu

otwartym dla wszystkich lub na zebraniu z udziałem większej liczby osób. Tak

rozumiane publiczne przyrzeczenie nagrody służy wywołaniu zainteresowania

wykonaniem wskazanej czynności lub wskazanego dzieła większej liczby osób i jest

ściśle związane z mającym ten sam cel wymaganiem skierowania przyrzeczenia do

nieoznaczonych osób. Tak rozumiane publiczne przyrzeczenie nagrody pozwala także

rozpoznać w dostateczny sposób wolę jednostronnego zobowiązania się

przyrzekającego do uiszczenia nagrody. Przyrzeczenie natomiast, na które powołuje się

powódka, zostało dokonane za pomocą listów skierowanych na adresy wójtów i

burmistrzów poszczególnych gmin, a więc w sposób, który niewątpliwie nie pozwala

uznać go za przyrzeczenie uczynione publicznie w przedstawionym wyżej znaczeniu

5

(por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 12 września 2002 r., IV CKN 1274, LEX nr

56062, i z dnia 28 kwietnia 1969 r., II CR 72/69, OSNC 1970, nr 2, poz. 36).

Stan faktyczny sprawy pozwalał kwalifikować listy wysłane w dniu 22 listopada

1993 r. do wójtów i burmistrzów poszczególnych gmin jedynie jako oferty zawarcia

umowy o udział w konkursie na warunkach określonych w załączonym regulaminie.

Zgodnie z tym regulaminem, do przyjęcia oferty przez gminę nieodzowne było złożenie

do dnia 15 stycznia 1994 r. deklaracji uczestnictwa w konkursie. W rezultacie konkurs, o

który chodzi w sprawie, mógł być kwalifikowany wyłącznie jako - dopuszczalny w

ramach swobody umów (art. 3531

k.c.) - tzw. konkurs zamknięty; różniący się od

występujących w praktyce typowych konkursów zamkniętych tym tylko, że zazwyczaj dla

uczestników konkursów zamkniętych zastrzega się zwrot kosztów uczestnictwa, a dla

gmin konkurujących ze sobą o status gminy najbardziej ekologicznej zwrotu tych

kosztów nie zastrzeżono.

W piśmiennictwie przyjmuje się, że jakkolwiek tzw. konkurs zamknięty nie mieści

się w hipotezach norm wynikających z przepisów art. 919 – 921 k.c., to niektóre z tych

przepisów można stosować do konkursów zamkniętych w drodze analogii (zob. także

powoływany już wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 1969 r., II CR 72/69).

Mimo iż konkurs, o których chodzi w sprawie, nie mieścił się – inaczej niż przyjął

Sąd Apelacyjny – w zakresach hipotez norm wynikających z przepisów art. 919 – 921

k.c., a przepisy te można było do niego stosować co najwyżej w drodze analogii,

zaskarżony wyrok w ostatecznym rezultacie odpowiada prawu.

Przy wykładni umowy zawartej przez strony w wyniku oferty skierowanej do

powódki w dniu 22 listopada 1993 r. należało mieć na względzie nie tylko dyrektywy

wynikające z art. 65 § 1 k.c. – wyłącznie miarodajne w przypadku wykładni oświadczeń

o charakterze przyrzeczenia publicznego w rozumieniu art. 919 – 921 k.c. – ale i

dyrektywy zawarte w art. 65 §2 k.c. Wykładnia wspomnianej umowy w zgodzie z

dyrektywami znajdującymi wyraz w art. 65 k.c. (co do tych dyrektyw, oprócz wypowiedzi

piśmiennictwa, zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 października 2004 r., V CK

670/03, OSNC 2005, nr 9, poz. 162) nie potwierdza stanowiska powódki, że strona

pozwana zobowiązała się wobec niej do uiszczenia w razie spełnienia się określonych

przesłanek jako nagrody konkursowej jednej z kwot pieniężnych wskazanych w

regulaminie konkursu. Taka sytuacja, w której określona osoba zobowiązuje się we

własnym imieniu do uiszczenia nagrody majątkowej w razie spełnienia się określonych

przesłanek, z zastrzeżeniem, że nagroda ta została „ufundowana”, czyli innymi słowy

6

sfinansowana, przez wskazany podmiot na podstawie umowy z tym podmiotem jest

wprawdzie możliwa zarówno w przypadku konkursu w rozumieniu art. 921 k.c., jak i tzw.

konkursu zamkniętego, lecz dostarczony powódce regulamin konkursu zdecydowanie

nie pozwalał na przyjęcie, iż taka sytuacja występowała w sprawie.

Przytoczone wyżej postanowienia tego regulaminu mówiące o przyznaniu nagród

pieniężnych w formie dotacji udzielonych przez wskazane podmioty mogły być wstępnie

rozumiane dwojako: albo jako oświadczenia złożone w imieniu tych podmiotów, albo

jako oświadczenia gwarantujące ze skutkami przewidzianymi w art. 391 k.c. uiszczenie

wymienionych w regulaminie kwot przez te podmioty w razie wystąpienia określonych

przesłanek; ta ostatnia ewentualność – inaczej niż przyjął Sąd Apelacyjny – nie była

możliwa przy kwalifikowaniu konkursu, o który chodzi w sprawie, jako konkursu w

rozumieniu art. 921 k.c., ponieważ gwarancja spełnienia świadczenia przez osobę

trzecią pod sankcją odpowiedzialności odszkodowawczej nie może być nagrodą

konkursową w świetle wymienionego przepisu; źródłem takiej gwarancji może być tylko

umowa przewidziana w art. 391 k.c. Przy obu przy tym wskazanych możliwościach

interpretacyjnych rozpatrywane postanowienia musiałyby być uznane za częściowo

nieważne, a mianowicie w zakresie odnoszącym się do dotacji udzielonych przez

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz właściwe

wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej. Nawet przy założeniu,

że Narodowy Fundusz oraz wojewódzkie fundusze udzielają dotacji w „formach

cywilnoprawnych”, ich udzielenie, jako środków finansowych o charakterze

publicznoprawnym, musi być uwarunkowane przesłankami wynikającymi z przepisów

prawa publicznego (por. co do okresu, którego dotyczy spór, w szczególności art. 87 i

nast. ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska (jedn.

tekst: Dz. U. z 1994 r. Nr 49, poz. 196). Dlatego za sprzeczne z tymi przepisami i tym

samym nieważne muszą być uznane czynności cywilnoprawne zobowiązujące

Narodowy Fundusz lub wojewódzkie fundusze do udzielenia dotacji. Podobnie należy

ocenić umowy gwarantujące określonym podmiotom pod sankcją odszkodowawczą

uiszczenie dotacji przez Narodowy Fundusz lub wojewódzkie fundusze, gdyż art. 391

k.c. ma na uwadze ze względu na swoją lokatę zobowiązania i świadczenia w

rozumieniu prawa cywilnego (art. 353 k.c.). W przypadku obu rozpatrywanych

możliwości interpretacyjnych za ważne mogłyby zatem być uznane co najwyżej tylko te

postanowienia regulaminu, które dotyczyły udzielenia dotacji przez Bank Ochrony

Środowiska, w odniesieniu bowiem do tego banku trudno mówić o dotacji w ścisłym tego

7

słowa znaczeniu. Termin „dotacja” mógłby zatem tu oznaczać świadczenie pieniężne w

rozumieniu prawa cywilnego.

Na obecnym etapie postępowania w sprawie nie było potrzeby opowiedzenie się

za jedną z rozpatrywanych możliwości interpretacyjnych w zakresie, w jakim mogłaby

ona prowadzić do uznania omawianych postanowień regulaminu za ważne

oświadczenie woli, powódka nie dochodzi bowiem nagrody od Banku Ochrony

Środowiska, lecz od Skarbu Państwa – Kancelarii Prezydenta, ani nie żąda od tej

ostatniej strony odszkodowania na podstawie art. 391 k.c. z powodu nieotrzymania od

Banku Ochrony Środowiska gwarantowanego przez tę stronę świadczenia.

Podniesiony przez powódkę zarzut naruszenia art. 411 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia

27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska był oczywiście bezzasadny, ponieważ

przepis ten nie mógł mieć w sprawie zastosowania, gdyż wszedł w życie dopiero w dniu

1 października 2001 r. (art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o wprowadzeniu

ustawy – Prawo ochrony środowiska, ustawy o odpadach oraz o zmianie niektórych

ustaw, Dz. U. Nr 100, poz. 1085 ze zm.).

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

k.p.c. orzekł

jak w sentencji.