IV CSK 237/07

Sygn. akt IV CSK 237/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 października 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Maria Grzelka (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Jóskowiak

w sprawie z powództwa F. Spółki z o.o. w likwidacji

przeciwko Narodowemu Funduszowi Zdrowia

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 11 października 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 grudnia 2006 r., sygn. akt [...],

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od powódki na rzecz pozwanego kwotę 5.400,-

(pięćtysięcyczterysta) złotych tytułem zwrotu kosztów

procesu w postępowaniu kasacyjnym.

2

Uzasadnienie

Powodowa Spółka z o.o. „F.” domagała się od pozwanego Narodowego

Funduszu Zdrowia zapłaty kwoty 1.135.231,66 złotych z odsetkami ustawowymi od

dnia 10 kwietnia 2004 r. Twierdziła, że wbrew obowiązkom wynikającym ze

skutecznego zawiadomienia pozwanego o cesji wierzytelność dokonanej pomiędzy

nie uczestniczącym w niniejszej sprawie Przedsiębiorstwem „C.” jako cedentem i

powódką jako cesjonariuszem, a także pomimo zaciągnięcia wobec powódki

odrębnego, własnego zobowiązania, pozwany nie przekazał na konto powódki

kowot refundacji za leki wydawane przez apteki bezpłatnie lub za odpłatnością

częściową lecz bezprawnie przekazywał wymienione kwoty na konto Komornika

egzekwującego należności wierzycieli „C.”. Opierając się na tych twierdzeniach

powódka wskazywała na odpowiedzialność kontraktową pozwanego oraz na art.

766 k.c. Ponadto, podnosiła, że prawną podstawą odpowiedzialności pozwanego

powinien być też art. 416 i 415 k.c. w sytuacji, gdy pozwany zapewnił powódkę, iż

prawidłowa interpretacja art. 766 k.c. oraz przepisów o postępowaniu

egzekucyjnym pozwala na przejęcie przez powódkę określonych wierzytelności

„C.” do Narodowego Funduszu Zdrowia z tytułu refundacji leków oraz

na zaspokojenie przez pozwanego tych wierzytelności wobec powódki

z pominięciem Komornika, a następnie zmienił swój pogląd prawny, przez

co wprowadził powódkę w błąd i wyrządził jej szkodę w wysokości równej kwocie

dochodzonej pozwem. Wyrokiem z dnia 21 marca 2006 r. Sąd Okręgowy oddalił

powództwo, a Sąd Apelacyjny zaskarżonym wyrokiem oddalił apelację powódki.

Stan faktyczny ustalony w zaskarżonym wyroku był następujący:

Przedsiębiorstwo „C.” prowadziło sprzedaż leków w sieci własnych aptek i w

związku z tym było uprawnione wobec NFZ do refundacji cen leków wydawanych

bezpłatnie lub za odpłatnością częściową. Powódka prowadziła działalność

gospodarczą polegającą na zaopatrywaniu aptek i szpitali w leki i inne środki

farmaceutyczne. W dniu 19 sierpnia 2003 r. wymienione podmioty zawarły umowę

komisu, na podstawie której powódka powierzyła „C.” do sprzedaży środki

farmaceutyczne i materiały medyczne oraz inne wyroby, a Przedsiębiorstwo „C.”

3

zobowiązało się do sprzedaży tych towarów w swoim imieniu ale na rachunek

powódki po uzgodnionych cenach w zamian za prowizję w wysokości 21% ceny

brutto sprzedanych towarów. W umowie komisu wymienione strony uzgodniły m.in.,

że „C.” jako komisant przelewa na podstawie art. 766 k.c. na powódkę jako

komitenta wierzytelności wobec Narodowego Funduszu Zdrowia z tytułu sprzedaży

towarów komisowych objętych refundacją, przy czym komisant zobowiązał

się poinformować NFZ o rozpoczęciu współpracy z powódką oraz o wyłącznym

prawie powódki do wierzytelności z tytułu refundacji za towary komisowe, a także

zobowiązał się przed realizacją dostaw uzyskać akceptację NFZ na przekazywanie

100% refundacji bezpośrednio na rachunek powódki. W tym samym dniu tj. 19

sierpnia 2003 r., Dyrektor Oddziału Wojewódzkiego NFZ w pisemnym oświadczeniu

skierowanym do Przedsiębiorstwa „C.” i do powódki przyjął do wiadomości fakt

rozpoczęcia współpracy pomiędzy powódką i „C.” na podstawie umowy komisu

oraz oświadczył, że NFZ, jako zobowiązany do refundacji z tytułu sprzedaży

realizowanej w aptekach Przedsiębiorstwa „C.”, na podstawie art. 766 k.c. będzie

przekazywał kwoty refundacji za produkty lecznicze sprzedane w ramach umowy

komisowej w 79% - powódce i w 21% Przedsiębiorstwu „C.”. W czasie zawierania

umowy komisu i umowy przelewu wierzytelności oraz składania przez NFZ w/w

oświadczenia wszystkie wierzytelności „C.” do NFZ, wymagalne i przyszłe, były

zajęte przez Komornika w postępowaniach egzekucyjnych toczących się

z wniosków wierzycieli – osób trzecich, u których „C.” od dłuższego czasu był

poważnie zadłużony. Zarówno powódka jak i „C.”, a także pozwany NFZ o

powyższych zajęciach komorniczych wiedzieli. Umowę komisu i treść

oświadczenia pozwanego z dnia 19 sierpnia 2003 r. wymienione trzy podmioty

uzgodniły wspólnie, a ich celem było wyjęcie wierzytelności „C.” do NFZ z tytułu

refundacji tzw. towarów komisowych spod egzekucji komorniczej na rzecz innych

wierzycieli „C.”. Za okres od dnia 16 sierpnia 2003 r. do dnia 30 listopada 2003 r., z

tytułu wydawania przez apteki „C.” w ramach sprzedaży komisowej leków,

refundacji podlegała kwota 1 929.349,19 złotych. Pozwany nie przekazał tej kwoty

powódce, lecz Komornikowi w związku z dokonanymi wcześniej zajęciami

komorniczymi. W późniejszym okresie pozwany przekazał powódce określone

kwoty, które zostały przez nią zaliczone na poczet należności, do których zgłaszała

4

prawo, w konsekwencji czego kwota dochodzona w niniejszej sprawie została

oznaczona w wysokości 1.135.231,66 złotych.

Mając na względzie powyższy stan faktyczny, Sąd Apelacyjny uznał, że brak

było podstaw do uwzględnienia powództwa zarówno w świetle art. 766 k.c., jak

i w ramach odpowiedzialności odszkodowawczej umownej lub deliktowej

pozwanego. Przyjął, że pozwany mocą swego oświadczenia z dnia 19 sierpnia

2003 r. nie zaciągnął własnego zobowiązania wobec powódki, a jedynie wyraził akt

wiedzy odnośnie do zawarcia przez powódkę z Przedsiębiorstwem „C.” umowy

komisu i umowy cesji. Co do obowiązków pozwanego jako dłużnika wierzytelności

przelanej Sąd Apelacyjny stwierdził, że pozwany został postawiony wobec

konkurencji uprawnień powódki jako cesjonariusza i komitenta z uprawnieniami

wierzycieli „C.” prowadzącymi p-ko „C.” postępowania egzekucyjne. Zdaniem Sądu

Apelacyjnego, nie można pozwanemu czynić zarzutu, że nie przekazywał kwot

refundacji powódce skoro pierwszeństwo miały w tym zakresie przepisy

postępowania cywilnego o egzekucji jako normy bezwzględnie obowiązujące (art.

885, art. 902 k.p.c.). Wyraził przy tym Sąd Apelacyjny pogląd, że wierzytelności „C.”

do NFZ miały charakter sum płatnych periodycznie w rozumieniu art. 900 § 2 k.p.c.

w związku z czym zajęcia komornicze dokonane przed dniem 19 sierpnia 2003 r.

obejmowały także wierzytelności przyszłe. Wskazał, że powódka mogła w trybie art.

841 k.p.c. zadbać o zwolnienie spod zajęcia środków należnych jej od pozwanego z

mocy cesji, czego nie uczyniła. Możność przypisania pozwanemu

odpowiedzialności na podstawie czynu niedozwolonego Sąd Apelacyjny wykluczył

na podstawie ustalenia, że powódka przed zawarciem umów komisu i cesji

wiedziała, iż wierzytelności „C.” do NFZ są zajęte przez Komornika, w związku z

czym – jako profesjonalista w obrocie, nie powinna polegać na zapewnieniach

pozwanego, lecz powinna samodzielnie ocenić realność tych zapewnień.

W skardze kasacyjnej powódka zarzuciła powyższemu wyrokowi naruszenie

prawa materialnego art. 766 k.c. zdanie drugie przez błędną wykładnię

i niezastosowanie polegające na przyjęciu, że przelew wierzytelności komisanta

z tytułu refundacji cen leków dokonany w wyniku realizacji obowiązku z art. 766

k.c. nie jest skuteczny wobec wierzycieli komisanta, na rzecz których istniało

zajęcie komornicze oraz, że wierzytelności nabyte przez komisanta na rachunek

5

komitenta mogą być przez tego ostatniego realizowane tylko w ramach powództwa

z art. 841 k.p.c., a ponadto – przez uznanie, że wierzycielowi egzekwującemu

przysługuje bezwzględne pierwszeństwo przed uprawnieniami komitenta

i nieuznanie, iż rozszerzona skuteczność uprawnień komitenta dotyczy również

dłużników komisanta w zakresie wszystkich korzyści uzyskanych przez komisanta

z transakcji. Skarżąca zarzuciła też naruszenie art. 65, 416, 415 i 471 k.c. przez

błędne przyjęcie, że oświadczenie pozwanego z dnia 19 sierpnia 2003 r. nie

stanowi osobnego zobowiązania i że pozwanemu nie można przypisać winy

kontraktowej lub deliktowej, a ponadto – naruszenie art. 125 ust. 1 ustawy

o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym w Narodowym Funduszu Zdrowia

(Dz.U. nr 45, poz. 391 ze zm.) oraz art. 63 ust 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r.

o świadczeniach opieki zdrowotnej ze środków publicznych (Dz.U. nr 21, poz. 2135

ze zm.) przez błędne przyjęcie, że świadczenia refundacyjne mają charakter

świadczeń płatnych periodycznie w rozumieniu art. 900 § 2 k.c.

Powódka podniosła też w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przepisów

postępowania – art. 900 § 2 i art. 885 w zw. z art. 902 k.p.c. przez błędne uznanie,

że zajęcie komornicze, na podstawie wniosku złożonego przed powstaniem

wierzytelności, obejmuje także wierzytelność przyszłą oraz błędne nieuznanie,

iż skuteczność uprawnień komitenta wynikająca z art. 766 k.c. zd. drugie nie

wyłącza zastosowania art. 885 i art. 902 k.p.c. w ustalonych okolicznościach

faktycznych.

Wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku lub o uchylenie także wyroku

Sądu Okręgowego w G. z dnia 21 marca 2006 r. i przekazanie sprawy właściwemu

Sądowi do ponownego rozpoznania względzie o uchylenie zaskarżonego wyroku i

jego zmianę przez uwzględnienie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stan faktyczny sprawy, której dotyczy rozpoznawana skarga kasacyjna,

w pierwszym rzędzie nasuwał wątpliwości, czy w związku z wydawaniem leków

i innych wyrobów medycznych bezpłatnie względnie za odpłatnością częściową

aptekom przysługiwała od Narodowego Funduszu Zdrowia refundacja w sytuacji,

gdy apteki wydawały wymienione wyroby jako komisanci, a więc bez uprzedniego

6

nabycia tych wyrobów na własność i bez wydatkowania przez apteki na ten cel

własnych środków finansowych. Zarówno bowiem z art. 125 ust. 1 ustawy z dnia 23

stycznia 2003 r. o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia

(Dz.U. nr 45, poz. 391 ze zm.), jak i art. 88 ust. 5 ustawy z dnia 6 września 2001 r.

– Prawo farmaceutyczne (Dz.U. nr 126, poz. 1381 ze zm.), a także z analizy

językowej samego pojęcia „refundacja” można by wnioskować, że instytucja

refundacji obejmowała zwrot należności za wyroby medyczne uprzednio przez

apteki zakupione (refundacja ceny), a nie za wyroby, które wzięte zostały przez

apteki w komis sprzedaży; w tym ostatnim przypadku refundacja w istocie

dotyczyłaby wszakże dostawców wyrobów medycznych do aptek a nie aptek, zaś

przepisy obowiązujące w czasie zawarcia przez powódkę z Przedsiębiorstwem „C.”

umowy komisu takiej możliwości refundowania nie przewidywały.

Powyższa wątpliwość uchylała się spod rozważań Sądu Najwyższego

ze względu na niekwestionowane w skardze kasacyjnej stanowisko Sądu

Apelacyjnego w zaskarżonym wyroku (a wcześniej – stanowisko Sądu pierwszej

instancji), że Przedsiębiorstwu „C.” przysługiwała od Narodowego Funduszu

Zdrowia refundacja cen wyrobów medycznych, wydawanych przez apteki

bezpłatnie lub za odpłatnością częściową, bez względu na to, kto był właścicielem

tych wyrobów. Przyjmując zatem, że w okolicznościach nin. sprawy już tylko

z samego faktu wydawania przez apteki leków i innych środków medycznych,

za które ubezpieczeni nie musieli płacić w ogóle lub w całości, wynikało

dla Przedsiębiorstwa „C.” prawo domagania się od Narodowego Funduszu Zdrowia

refundacji, należy zauważyć, że w każdym razie źródłem tego prawa

i w konsekwencji – źródłem wierzytelności Przedsiębiorstwa „C.” do Narodowego

Funduszu zdrowia nie była umowa komisu z dnia 19 sierpnia 2003 r.

Źródłem tym była ustawa z dnia 23 stycznia 2003 r. o powszechnym

ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia, która w art. 125 stanowiła,

że refundacja cen przysługuje po zrealizowaniu recept na leki lub wyroby medyczne

wydawane ubezpieczonym bezpłatnie lub za częściową odpłatnością oraz,

że refundacja przysługuje aptekom. W świetle wymienionej ustawy, a także

wydanego na jej podstawie rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 10 maja 2003 r.

w sprawie sposobu przedstawiania przez apteki Narodowemu Funduszowi Zdrowia

7

zbiorczych zestawień zrealizowanych recept podlegających refundacji ... (-) (Dz.U.

nr 85, poz. 788), uprawnienie aptek w stosunku do NFZ powstawało z mocy

samego prawa po spełnieniu wymogu wydania leku lub wyrobu medycznego

objętych refundacją i wyrażało się powstaniem po stronie aptek wierzytelności do

NFZ w wysokości wynikającej z przedstawionych zestawień. Wierzytelności

te przysługiwały tylko Przedsiębiorstwu „C.” (aptekom) i przysługiwały w ramach

stosunku prawnego z Narodowym Funduszem Zdrowia stworzonego przez ustawę.

Przedsiębiorstwo „C.” nabywało przy tym wierzytelności w ramach tego stosunku

prawnego dlatego, że było jednym z podmiotów ustawowo zobowiązanym do

zaopatrywania ludności w leki i inne wyroby medyczne, oraz nabywało je dla siebie.

Zgodnie z art. 765 k.c., przez umowę komisu przyjmujący zlecenie

(komisant) zobowiązuje się za wynagrodzeniem (prowizja) w zakresie działalności

swego przedsiębiorstwa do kupna lub sprzedaży rzeczy ruchomych na rachunek

dającego zlecenie (komitenta), lecz w imieniu własnym. Zgodnie natomiast z art.

766 k.c., komisant powinien wydać komitentowi wszystko, co przy wykonaniu

zlecenia dla niego uzyskał, w szczególności - powinien przelać na niego

wierzytelności, które nabył na jego rachunek.

W rozpoznawanej sprawie w odniesieniu do wierzytelności z tytułu refundacji

cen leków i wyrobów medycznych wydanych przez apteki bezpłatnie lub za

odpłatnością częściową Przedsiębiorstwo „C.” nie pozostawało wobec powódki w

roli komisanta, którego obowiązki określa art. 766 k.c. Wierzytelności

te Przedsiębiorstwo „C.” nabyło bowiem nie w wykonaniu zlecenia powódki i nie w

wyniku sprzedaży leków i wyrobów medycznych Narodowemu Funduszowi Zdrowia

i nie na rachunek powódki. Wierzytelności te nie podlegały przelaniu na rzecz

powódki na podstawie art. 766 k.c. a jedynie mogły być prezedmiotrem cesji na

podstawie art. 509 § 1 k.c. Tak też, tj. jako odrębną od umowy komisu czynność

prawną, trafnie ocenił Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku umowę przelewu

wierzytelności pomiędzy Przedsiębiorstwem „C.” i powódką, aczkolwiek następnie

rozważał w świetle art. 766 k.c. kwestę skuteczności tego przelewu względem

wierzycieli prowadzących przeciwko „C.” postępowanie egzekucyjne. Było to

bezprzedmiotowe, ponieważ art. 766 k.c. nie miał zastosowania do stosunków

pomiędzy powódką i „C.” w związku z przelewem wierzytelności przysługujących

8

„C.” względem NFZ i treść zdania drugiego tego przepisu nie mogła

usprawiedliwiać twierdzenia powódki, że wierzytelności przez nią przejęte

podlegały zaspokojeniu przed wierzytelnościami egzekwowanymi na rzecz osób

trzecich.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy uznał za bezzasadny zarzut

skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia art. 766 k.c. zdanie drugie k.c.

Również pozostałe zarzuty nie zasługiwały na uwzględnienie.

W sprawie niniejszej przesądzające znaczenie miała okoliczność,

że wszystkie wierzytelności Przedsiębiorstwa „C.” do Narodowego Funduszu

Zdrowia z tytułu refundacji cen leków i innych wyrobów medycznych zostały przed

dniem 19 sierpnia 2003 r. zajęte przez Komornika w postępowaniu egzekucyjnym,

wszczętym przeciwko Przedsiębiorstwu „C.” przez jego dotychczasowych

wierzycieli. Zajęcia obejmowały sumy przypadające Przedsiębiorstwu „C.”

do wypłaty oraz wypłaty przyszłe, co Komornik wyraźnie oznaczył

w zawiadomieniach skierowanych do NFZ. Jednocześnie Komornik wezwał NFZ

do potrącenia zajętych wierzytelności oraz ich przekazywania Komornikowi.

Bez względu na ocenę, czy zajęcia w części obejmującej wypłaty przyszłe

znajdowały usprawiedliwienie w treści art. 900 § 2 k.p.c., istotne było to, że zajęcia

zostały dokonane, oraz, że wypłaty te nie zostały zwolnione od egzekucji.

W świetle art. 896 § 1 pkt 2 w zw. z art. 886 i art. 902 k.p.c. pozwany NFZ

miał więc obowiązek – pod karą grzywny – przekazywania Komornikowi m.in.

wszystkich kwot refundacji jakie należne były Przedsiębiorstwu „C.” z tytułu

wydawania i sprzedaży leków oraz innych wyrobów medycznych w okresie

po 19 sierpnia 2003 r. Nie sposób uznać pozwanego w tej sytuacji za odpowiedzialnego

wobec powódki za to, że występując w roli dłużnika zawiadomionego o zbyciu przez „C.”

wierzytelności, jak i ewentualnie także w roli podmiotu zobowiązanego z mocy

samoistnej podstawy, którą – według stanowiska powódki – było oświadczenie

Dyrektora Oddziału NFZ z dnia 19 sierpnia 2003 r., nie świadczył na rzecz powódki.

Jako dłużnik zawiadomiony o przelewie pozwany pozbawiony był możliwości

swobodnego rozporządzania wypłatami refundacyjnymi jako ewentualnie zobowiązany

osobiście wobec powódki – także nie miał prawnego obowiązku świadczenia.

9

Zważywszy bowiem, że uzgodnienia pomiędzy powódką Przedsiębiorstwem „C.”

i pozwanym, których efektem była umowa komisu i umowa o przelew oraz

oświadczenie Dyrektora NFZ, miały na celu faktyczne uniemożliwienie egzekucji

prowadzonej przez Komornika z zajętych wierzytelności przyszłych Przedsiębiorstwa

„C.”, oraz, że mogło do tego dojść tylko w wyniku naruszenia przez pozwanego jego

ustawowych obowiązków jako dłużnika zajętych wierzytelności należy przyjąć, że

w części dotyczącej pozwanego uzgodnienia te w istocie miały za przedmiot naruszenia

prawa – przepisów art. 885 i 896 § 1 pkt 2 w zw. z art. 886 i 902 k.p.c. Jako takie były

one nieważne (art. 58 k.c.) ponieważ uchybiały konstytucyjnemu obowiązkowi

przestrzegania prawa (art. 83 Konstytucji RP).

Co do zarzutu skarżącej odnośnie do art. 416 i art. 415 k.c., to ze względu na

bezdyskusyjny współudział powódki – podmiotu gospodarczego wyposażonego

w obsługę prawną – w przygotowywaniu koncepcji, w wyniku której miało dojść do

przekazywania powódce odpowiednich wypłat – nie sposób, również na zasadzie czynu

niedozwolonego, przyjąć odpowiedzialności pozwanego.

Zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące art. 125 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia

2003 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym w NFZ i art. 900 § 2 k.p.c.

były bezprzedmiotowe w sytuacji, gdy wypłaty refundacyjne wyrażające wierzytelności

przyszłe zostały zajęte, a kwestia prawidłowości zajęć komorniczych nie była

przedmiotem niniejszej sprawy. Przepis art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r.

o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. nr

10, poz. 2135) zawiera taką samą regulację co w/w art. 125 ustawy

z dnia 23 stycznia 2003 r. w związku z czym, ze względów wyżej wskazanych, był

także w rozpoznawanej sprawie bezprzedmiotowy.

Co do art. 885 w zw. z art. 902 k.p.c., to zarzut skarżącej budził wątpliwości

co do swej treści i znaczenia dla rozpoznawanej sprawy. Zarzut ten nie został

rozwinięty ani umotywowany, co – pomijając już nawiązanie skarżącej do art. 766

k.c., który nie znajdował zastosowania – usprawiedliwiało jego odrzucenie a limine.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji

(art. 39814

k.p.c.).

O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 108 § 1 k.p.c.

10