III CZP 58/15

Sygn. akt III CZP 58/15

UCHWAŁA

Dnia 8 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa I. J. i P. K.

przeciwko Ubezpieczeniowemu Funduszowi Gwarancyjnemu w W.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 8 października 2015 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w L.

postanowieniem z dnia 4 marca 2015 r.,

"Czy współuczestnikom formalnym, o jakich mowa w art. 72 § 1 pkt

2 k.p.c., reprezentowanym przez tego samego pełnomocnika

procesowego, będącego adwokatem lub radcą prawnym, sąd

przyznaje zwrot kosztów w wysokości odpowiadającej wynagrodzeniu

jednego pełnomocnika?"

podjął uchwałę:

Współuczestnikom formalnym (art. 72 § 1 pkt 2 k.p.c.),

reprezentowanym przez jednego pełnomocnika będącego

adwokatem lub radcą prawnym, należy się zwrot kosztów

procesu obejmujących jego wynagrodzenie ustalone odrębnie

w stosunku do każdego współuczestnika. Sąd powinien jednak

obniżyć to wynagrodzenie, jeżeli przemawia za tym nakład pracy

pełnomocnika, podjęte przez niego czynności oraz charakter

sprawy (art. 109 § 2 k.p.c.).

2

UZASADNIENIE

Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne powstało

w sprawie, w której dwie powódki, reprezentowane przez tego samego

pełnomocnika procesowego będącego radcą prawnym, wnosiły o zasądzenie od

pozwanego Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego w W. określonych w

pozwie kwot tytułem zadośćuczynienia, zwrotu kosztów leczenia i kosztów opieki w

związku z wypadkiem komunikacyjnym, któremu uległy, jedna jako kierująca, a

druga jako pasażerka samochodu osobowego, na który najechał inny,

niezidentyfikowany samochód osobowy.

Sąd pierwszej instancji wyrokiem z dnia 26 września 2014 r. uwzględnił

częściowo powództwo każdej z powódek oraz zasądził na rzecz każdej z nich także

określone w wyroku kwoty tytułem częściowego zwrotu kosztów procesu,

a pozostałym zakresie oddalił powództwo i orzekł o kosztach sądowych.

Rozstrzygnięcie o kosztach procesu Sąd oparł na art. 100 k.p.c. rozdzielając

je stosownie do stopnia wygrania i przegrania procesu przez każdą ze stron.

Wskazał, że ponieważ powódki reprezentowane były przez jednego pełnomocnika

radcę prawnego, a współuczestnictwo po stronie powodowej miało charakter

współuczestnictwa formalnego, każdej z powódek należy się zwrot połowy

wynagrodzenia jednego radcy prawnego, a nie oddzielna pełna stawka

wynagrodzenia dla każdej z nich.

Od powyższego wyroku apelację wniosła powódka I. J., reprezentowana

przez tego samego pełnomocnika. Zaskarżyła wyrok w części oddalającej

powództwo oraz w części, w jakiej Sąd pierwszej instancji zasądzając na jej rzecz

zwrot kosztów procesu nie uwzględnił wynagrodzenia pełnomocnika w pełnej

wysokości 2 400 zł., zarzucając w tym zakresie naruszenie art. 72 § 1 pkt 2 w zw. z

art. 108 k.p.c. przez przyjęcie, że obu powódkom, które łączy współuczestnictwo

formalne, należy się zwrot kosztów wynagrodzenia ich jednego pełnomocnika

według stawki tego wynagrodzenia podzielonej na pół, a więc kwota po 1 200 zł,

zamiast po 2 400 zł na rzecz każdej z nich.

Przy rozpoznawaniu apelacji Sąd Okręgowy powziął poważną wątpliwość

prawną sprowadzającą się do pytania czy współuczestnikom formalnym, o których

mowa w art. 72 § 1 pkt 2 k.p.c., reprezentowanym przez tego samego

3

pełnomocnika procesowego będącego adwokatem lub radcą prawnym, sąd

przyznaje zwrot kosztów w wysokości odpowiadającej wynagrodzeniu jednego

pełnomocnika na rzecz każdego ze współuczestników, czy też dzieli stawkę tego

wynagrodzenia na części odpowiadające liczbie współuczestników i na rzecz

każdego z nich zasądza tylko część stawki wynagrodzenia. Wskazał na

występujące w tym przedmiocie rozbieżności w orzecznictwie sądowym, w tym

także w orzecznictwie Sądu Najwyższego i opowiedział się za wykładnią

przyjmującą, że każdemu ze współuczestników formalnych wygrywających proces,

reprezentowanych przez tego samego zawodowego pełnomocnika należy się zwrot

kosztów zastępstwa procesowego w wysokości wynagrodzenia jednego

pełnomocnika.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienie prawne rzeczywiście występowało

w orzecznictwie sądowym i wywoływało poważne wątpliwości, ponieważ, jak

wskazał Sąd Najwyższy w podejmującej tę kwestię uchwale z dnia 10 lipca 2015 r.

III CZP 29/15 (jeszcze nie opublikowanej), zasady ponoszenia kosztów procesu

w sprawach, w których po stronie powodowej występują współuczestnicy w sporze

(art. 72 i nast. k.p.c.) nie są obecnie uregulowane ustawowo, a jedyny przepis

dotyczący zwrotu kosztów procesu przez współuczestników – art. 105 k.p.c. -

reguluje wyłącznie zwrot kosztów przez współuczestników po stronie

przegrywającej proces. Odrębnych uregulowań brak także w przepisach

wykonawczych wydawanych przez Ministra Sprawiedliwości na podstawie delegacji

zawartych w ustawie z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych (jedn. tekst: Dz. U. z 2014 r., poz. 1025 ze zm.), jak również

w przepisach ustaw dotyczących adwokatury i radców prawnych. Z tych przyczyn

orzecznictwo Sądu Najwyższego w tej kwestii, zapadłe na tle dawnych, już

nieobowiązujących regulacji, nie może być uznane za aktualne.

We wskazanej wyżej uchwale z dnia 10 lipca 2015 r III CZP 29/15 Sąd

Najwyższy wypowiadając się w tym przedmiocie na gruncie obowiązującego stanu

prawnego stwierdził, że w razie współuczestnictwa formalnego (art. 72 § 1 pkt 2

k.p.c.), do niezbędnych kosztów procesu poniesionych przez współuczestników

reprezentowanych przez jednego pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą

4

prawnym zalicza się jego wynagrodzenie ustalone odrębnie w stosunku do każdego

współuczestnika. Sąd jednak powinien obniżyć to wynagrodzenie, jeżeli przemawia

za tym nakład pracy pełnomocnika, podjęte przez niego czynności oraz charakter

sprawy (art. 109 § 2 k.p.c.).

Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela stanowisko zajęte w powyższej

uchwale, odwołując się do argumentów przytoczonych w jej uzasadnieniu.

W szczególności zgodzić się należy z poglądem, że wykładnia taka wynika z treści

art. 98 k.p.c., w którym ustawodawca orzeczenie o kosztach procesu oparł na

dwóch podstawowych zasadach: zasadzie odpowiedzialności za wynik procesu,

która oznacza obowiązek zwrotu przez stronę przegrywającą przeciwnikowi

poniesionych przez niego kosztów oraz zasadzie kosztów niezbędnych i celowych,

z której wynika, że zwrotowi podlegają tylko te koszty wygrywającego przeciwnika,

które były niezbędne do celowego dochodzenia praw lub celowej obrony.

W sytuacji współuczestnictwa formalnego, o którym mowa w art. 72 § 1 pkt 2

k.p.c., każdy współuczestnik dochodzi w jednej sprawie odrębnego, samodzielnego,

własnego roszczenia, a jedynie podstawa faktyczna i prawna każdego z tych

odrębnych roszczeń jest jednakowa. Reguła ta dotyczy także wielości podmiotów

i roszczeń po stronie pozwanej. W istocie zatem sprawa, w której występuje

współuczestnictwo formalne jest zbiorem kilku spraw, połączonych z reguły

dążeniem do wspólnego prowadzenia procesu i doprowadzenia do wydania

wspólnego rozstrzygnięcia, a więc przyspieszenia rozstrzygnięcia sprawy

i zminimalizowania jej kosztów. Jak słusznie wskazał Sąd Najwyższy w powołanej

uchwale, w sytuacji, gdy w istocie chodzi o wiele spraw połączonych w jednej

sprawie, tylko rozstrzygnięcie odrębnie o kosztach procesu należnych w ramach

każdej skumulowanej sprawy pozwoli na zrealizowanie zawartych w art. 98 k.p.c.,

przedstawionych wyżej podstawowych zasad rozstrzygania o kosztach procesu.

Przemawia za tym również podobieństwo między współuczestnictwem

formalnym a przewidzianym w art. 219 k.p.c. połączeniem przez sąd kilku spraw do

łącznego rozpoznania lub także łącznego rozstrzygnięcia. Połączenie takie nie

wyłącza możliwości przyznania stronie wygrywającej sprawę pełnej stawki kosztów

wynagrodzenia zawodowego pełnomocnika także wtedy, gdy reprezentuje on inne

strony połączonych spraw.

5

Jak słusznie podkreślił Sąd Najwyższy w omawianej uchwale, skoro przepisy

nie określają wyraźnie sposobu pobierania przez zawodowych pełnomocników

opłat za zastępowanie kilku współuczestników formalnych, to zachodzą przesłanki

do przyjęcia w drodze analogii, iż podobnie jak przy prowadzeniu odrębnie spraw

kilku powodów opartych na jednakowej podstawie faktycznej i prawnej, pobierane

są opłaty od każdego z nich oddzielnie. Współuczestnictwo formalne jest bowiem

dobrowolne i zależy wyłącznie od powodów, którzy mogą udzielić pełnomocnictwa

jednemu pełnomocnikowi i skumulować sprawy w jednym pozwie albo udzielić

pełnomocnictwa jednemu lub kilku pełnomocnikom i wnieść kilka pozwów,

zachowując niewątpliwie prawo do oddzielnych wynagrodzeń.

Podzielając przedstawione wyżej najistotniejsze argumenty wskazane przez

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 10 lipca 2015 r. III CZP 29/15,

należało zatem podzielić także stanowisko w niej zajęte i stwierdzić, że

współuczestnikom formalnym (art. 72 § 1 pkt 2 k.p.c.) reprezentowanym przez

jednego pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą prawnym, należy się zwrot

kosztów procesu obejmujących jego wynagrodzenie ustalone odrębnie w stosunku

do każdego ze współuczestników.

Jak słusznie jednak zauważył Sąd Najwyższy, wynagrodzenie przyznane

według tej zasady może w niektórych sytuacjach być uznane za zawyżone, nie

odpowiadające nakładowi pracy i czasu pełnomocnika. Kumulacja roszczeń do

jakiej dochodzi przy współuczestnictwie formalnym i skorzystanie przez

współuczestników sporu z pomocy jednego pełnomocnika powoduje bowiem

obniżenie kosztów procesu, zarówno indywidualnych jak i publicznych, z wyjątkiem

opłat sądowych oraz przyczynia się do usprawnienia i przyspieszenia postępowania,

a więc także do zmniejszenia nakładu pracy pełnomocnika oraz zaoszczędzenia

jego czasu. Nakłada to w każdym wypadku na sąd obowiązek rozważenia, czy

koszty obejmujące wynagrodzenie pełnomocnika powinny być zwrócone

poszczególnym współuczestnikom w pełnej wysokości, czy też w pewnym stopniu

obniżone, poniżej stawki minimalnej, stosownie do zmniejszonego nakładu jego

pracy i czasu.

Taką ocenę uzasadnia przepis art. 109 § 2 k.p.c., wskazujący jakie

przesłanki powinien brać pod uwagę sąd ustalając wysokość kosztów poniesionych

6

przez stronę reprezentowaną przez zawodowego pełnomocnika. Są to: niezbędny

nakład pracy pełnomocnika, podjęte przez niego w sprawie czynności, charakter

sprawy i wkład pełnomocnika w przyczynienie się do jej wyjaśnienia

i rozstrzygnięcia. Sąd powinien także rozważyć celowość podjętych czynności

oraz ich niezbędność ze względu na charakter sprawy. Nie jest możliwe

wyczerpujące wyliczenie wszystkich szczegółowych okoliczności mających –

w ramach tych przesłanek- wpływ na nakład pracy i czasu pełnomocnika w sprawie,

w której reprezentuje on kilku współuczestników formalnych. Niewątpliwie należy

brać pod uwagę charakter sprawy, a więc stopień jej złożoności zarówno ze

względu na stan faktyczny i trudności dowodowe jak i podstawę prawną przy

uwzględnieniu tego, że z uwagi na wspólną podstawę faktyczną i prawną roszczeń

pełnomocnik w pewnym zakresie podejmuje czynności odnoszące taki sam skutek

w stosunku do wszystkich współuczestników przynajmniej co do okoliczności

wspólnych dla nich wszystkich, a zatem ilość reprezentowanych przez niego osób

nie ma wpływu na zwiększenie nakładu i czasu jego pracy w tym zakresie.

Jak wskazano wyżej, przy współuczestnictwie formalnym następuje

kumulacja podmiotowa i przedmiotowa wielu roszczeń jednego rodzaju, opartych

na jednakowej podstawie faktycznej i prawnej, a zatem oprócz okoliczności

wspólnych dla wszystkich współuczestników, wymagających od pełnomocnika

podjęcia jednego rodzaju czynności skutecznych w odniesieniu do nich wszystkich,

występują także okoliczności indywidualne, które mogą wynikać zarówno

z indywidualnego charakteru roszczeń dochodzonych przez każdego ze

współuczestników jak i ze zgłoszonych przez stronę przeciwną indywidualnych

zarzutów różnych w stosunku do każdego ze współuczestników lub podniesionych

tylko w odniesieniu do niektórych z nich. Może to wymagać od pełnomocnika

nakładu pracy na podjęcie czynności jednostkowych w stosunku do niektórych tylko

współuczestników lub podjęcie czynności takich samych w stosunku do wszystkich

współuczestników albo wreszcie innych jeszcze czynności, których nie sposób

skatalogować, a które, jeżeli wystąpią w sprawie, powinny być, zgodnie z art. 109

§ 2 k.p.c., uwzględnione przez sąd przy ustalaniu wysokości kosztów zastępstwa

procesowego należnych odrębnie każdemu ze współuczestników formalnych

reprezentowanych przez tego samego zawodowego pełnomocnika. Uwzględnienie

7

tych okoliczności może skutkować obniżeniem niektórym lub wszystkim

współuczestnikom formalnym przyznanego wynagrodzenia pełnomocnika,

należnego według zasad określonych w uchwale.

Mając to na uwadze, Sąd Najwyższy podjął na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

uchwałę jak na wstępie.

eb