I CSK 360/15

Sygn. akt I CSK 360/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 maja 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Władysław Pawlak

SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

Protokolant Justyna Kosińska

w sprawie z powództwa Banku […]

przeciwko Korporacji […] o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 12 maja 2016 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 1 grudnia 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej

na rzecz strony powodowej koszty postępowania kasacyjnego

w kwocie 5 400 (pięć tysięcy czterysta) złotych.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2009 roku Sąd Okręgowy w W. zasądził od

pozwanej Korporacji […] na rzecz powoda Banku […] kwotę 13 479 563,89 dolarów

amerykańskich (dalej USD) z ustawowymi odsetkami dla należności wyrażonej w

walucie obcej od dnia 25 października 2002 roku do dnia zapłaty i oddalił

powództwo w pozostałej części. Wskutek apelacji strony pozwanej wyrok ten został

uchylony przez Sąd Apelacyjny, a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania.

Orzekając po raz drugi, Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 29 sierpnia 2013 roku

zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 13 479 563,89 USD z ustawowymi

odsetkami dla należności wyrażonej w walucie obcej od dnia 25 października 2002

roku do dnia zapłaty, odrzucił pozew w pozostałej części i orzekł o kosztach

procesu.

Sąd Okręgowy ustalił, że na podstawie umów z dnia 5 lutego 1996r. powód

udzielił rosyjskim bankom – […] kredytów w kwocie około 16,5 miliona USD.

Zgodnie z umowami środki te zostały przeznaczone na kredyt inwestycyjny dla M.

Kombinatu Metalurgicznego […] (dalej MKM) w celu sfinansowania dostawy

maszyn, materiałów, sprzętu i wykonania na rzecz MKM robót przez polską spółkę

– C. sp. z o.o. z siedzibą w K. W liście intencyjnym z dnia 4 marca 1996 r. MKM

zobowiązał się poręczyć spłatę kredytu przez wskazane rosyjskie banki

na wypadek nie wykonania przez nie zobowiązań z umów kredytowych. W dniu

29 kwietnia 1996 r. powód zawarł z pozwanym umowę ubezpieczenia kredytów

udzielonych przez powoda rosyjskim bankom na warunkach określonych przez

Ogólne Warunki Gwarantowanych przez Skarb Państwa Ubezpieczeń Kontraktów

Eksportowych zatwierdzonych decyzją Ministra Finansów z dnia 13 listopada

1995 roku (dalej OWU) oraz w indywidualnych postanowieniach umownych.

Ochroną ubezpieczeniową, rozpoczynającą się w miarę wykorzystywania przez

rosyjskie banki udzielonych im kredytów i trwającą do czasu ich spłaty, to jest do

dnia 31 grudnia 2000 roku, objęto szkody mogące powstać w wysyłce towarów lub

przy realizowaniu usług (ryzyko kredytowe), a także szkody stanowiące następstwo

ryzyka handlowego, do którego zaliczono między innymi: przewlekłą zwłokę

w wypełnianiu zobowiązań płatniczych przez dłużnika oraz stwierdzoną

niewypłacalność dłużnika, polegającą na jego niezdolności do wywiązywania się

3

z zobowiązań wobec powoda z powodu niewypłacalności prawnie stwierdzonej

albo niewypłacalności faktycznej. Stosownie do postanowień § 14 ust. 1 i ust. 2

OWU, stanowiących integralną część umowy ubezpieczenia, odszkodowanie jest

wypłacane, gdy szkoda poniesiona przez ubezpieczającego jest bezpośrednim

następstwem ryzyka objętego ochroną ubezpieczeniową oraz pod warunkiem

wypełnienia przez ubezpieczającego postanowień umowy ubezpieczenia

zastrzeżonych w warunkach ogólnych i w indywidualnych postanowieniach

umownych. Jeżeli zobowiązania dłużników względem ubezpieczającego zostały

zabezpieczone poręczeniem,gwarancją lub w inny sposób,przyznanie

odszkodowania mogło nastąpić z zastrzeżeniem następujących warunków:

1) że zabezpieczenia te zostały ustanowione zgodnie z przepisami prawnymi

obowiązującymi w kraju dłużnika oraz 2) ubezpieczający dokonał wszelkich

czynności koniecznych do zrealizowania swoich praw z tych ubezpieczeń.

W świetle § 25 ust. 5 OWU w wypadku niewykonania przez ubezpieczającego

obowiązku wynikającego z umowy ubezpieczenia, a także wszelkich innych działań

lub ukrywania faktów w celu wprowadzenia pozwanej korporacji w błąd co do

rzeczywistej sytuacji dłużnika lub co do zabezpieczenia należności objętych

ubezpieczeniem, jak również doprowadzenia do niewłaściwej oceny ryzyka przez

pozwaną korporację oraz wszelkiego zwiększenia ryzyka z winy ubezpieczającego,

pozwany może odmówić wypłaty odszkodowania w całości lub w części.

W 1997 roku za zgodą i wiedzą pozwanej, zobowiązania niewypłacalnego T.

S.A. wobec powoda przejął w całości T. S.A. Z uwagi na niewywiązanie się także

przez T. S.A. z zobowiązań określonych w umowie kredytowej, które to

zobowiązania zostały poręczone przez MKM w dniu 20 stycznia 1997r. oraz w

sytuacji upadłości T. S.A. z dniem 1 września 1998 roku, MKM zaproponował

powodowi zawarcie umowy cesji, na mocy której powód przelałby na rzecz

Kombinatu przysługujące powodowi wobec T. S.A. wierzytelności z tytułu

niespłaconego kredytu w zamian za spłatę przez MKM na rzecz powoda tegoż

kredytu. W dniu 18 listopada 1998r. powód zawarł z MKM umowę cesji

wierzytelności uwzględniającą powyższe ustalenia, w której wskazano na

wystawiony wcześniej list gwarancyjny MKM z dnia 20 stycznia 1997 roku

dotyczący poręczenia spłaty kredytu zaciągniętego przez T. S.A. oraz na zawartą

4

przez powoda i MKM umowę poręczenia tego kredytu z dnia 10 września 1998 roku.

Strony postanowiły, że umowa cesji wchodzi w życie z dniem przedstawienia przez

powoda zgody K. S.A. na jej zawarcie oraz przedstawienia przez MKM zezwolenia

Banku Centralnego Federacji Rosyjskiej na jej wykonanie. Pismem z dnia 9 grudnia

1998 roku pozwany wyraził zgodę na zawarcie przez powoda opisanej umowy cesji

wierzytelności. MKM wystąpił do Banku Centralnego Federacji Rosyjskiej o

wydanie zezwolenia na wykonanie zobowiązań MKM z umowy cesji z dnia 18

listopada 1998 roku, następnie jednak cofnął swój wniosek i ostatecznie zezwolenie

to nie zostało wydane. MKM nie zrealizował swoich zobowiązań z umowy cesji z

dnia 18 listopada 1998 roku, wobec czego powód, działając na podstawie klauzuli

arbitrażowej zawartej w tejże umowie, wystąpił w dniu 16 stycznia 2001r. na drogę

arbitrażową z roszczeniem przeciwko MKM o zapłatę. Orzeczeniem z dnia 29 maja

2002r. Międzynarodowy Arbitrażowy Sąd Handlowy przy Izbie Handlowo-

Przemysłowej Federacji Rosyjskiej w Moskwie zasądził od MKM na rzecz powoda

kwotę 6 463 427,70 USD. Moskiewski Sąd Gospodarczy odrzucił środek

odwoławczy złożony przez MKM, od której to decyzji Kombinat wniósł apelację do

Federalnego Sądu Gospodarczego dla Obwodu Moskiewskiego. Federalny Sąd

Gospodarczy unieważnił decyzję Moskiewskiego Sądu Gospodarczego i skierował

sprawę do ponownego rozpoznania, co zakończyło się ponownym odrzuceniem

apelacji MKM. Jednakże w dniu 15 sierpnia 2003r. Federalny Sąd Gospodarczy

uchylił korzystne dla powoda orzeczenie MASH z dnia 29 maja 2002 r., zaś Sąd

Najwyższy orzeczeniem z dnia 29 grudnia 2004 r. ostatecznie odrzucił wniosek

powoda o uchylenie decyzji z dnia 15 sierpnia 2003 r. i przywrócenie orzeczenia

MASH z dnia 29 maja 2002 roku. W tej sytuacji powód ponownie wystąpił w dniu 4

lutego 2005 roku przeciwko MKM ze swoim roszczeniem do sądu arbitrażowego w

Moskwie, który jednakże postanowieniem z dnia 25 maja 2007r. odrzucił pozew

przyjmując, że upłynął termin przedawnienia roszczenia. Pismem z dnia 26

października 1999 r. powód zgłosił pozwanemu szkodę objętą ochroną

ubezpieczeniową w wysokości 14 874 624,81 USD, według stanu na dzień 1

października 1999 r., powstałą wskutek nie spłacenia wierzytelności kredytowej i w

związku z postanowieniami umowy ubezpieczenia kredytu z dnia 29 kwietnia 1996

5

roku domagał się od pozwanego wypłacenia odszkodowania w kwocie 13 479

563,82 USD.

Wykonując zalecenia Sądu Apelacyjnego zawarte w wyroku kasatoryjnym,

Sąd Okręgowy dopuścił dowód z opinii biegłego dr J. T. w celu ustalenia treści

prawa cywilnego Federacji Rosyjskiej (FR) oraz rosyjskiej praktyki sądowej oraz

dokonania oceny, czy środki zabezpieczenia spłaty kredytu zostały ustanowione

zgodnie z przepisami obowiązującymi w kraju dłużnika czyli Federacji Rosyjskiej.

Sąd wskazał, że zgodnie z częścią 1 art. 329 k.c. FR wykonywanie zobowiązań

może być zabezpieczone karą umowną, zastawem, zatrzymaniem mienia dłużnika,

poręczeniem, gwarancją bankową, zadatkami i innymi sposobami, przewidzianymi

przez ustawę albo umowę. Stosownie do treści art. 361 k.c. FR poręczenie jest

umową i nie może być ustanowione wyłącznie w drodze jednostronnej czynności

prawnej. Art. 362 k.c. FR stanowi, że umowa poręczenia powinna być dokonana w

formie pisemnej. W listach z dnia 4 marca 1996 roku i 20 listopada 1997 roku, MKM

jednoznacznie i zdecydowanie oświadczył, że „gwarantuje” wykonanie zobowiązań

przez kredytobiorcę, przy czym należy uznać, że MKM udzielił poręczenia. Z uwagi

na brak dokumentu zawierającego jednoznaczne oświadczenie woli o przyjęciu

tego poręczenia przez powoda, Sąd Okręgowy przyjął, że nie doszło do zawarcia

umowy poręczenia. Sąd wskazał dalej, że stosownie do części 1 art. 157 kodeksu

cywilnego FR czynność prawną uważa się za dokonaną pod warunkiem

zawieszającym, jeśli strony uzależniły powstanie praw i obowiązków od

okoliczności, co do której nie wiadomo, czy wystąpi w przyszłości. Zgodnie z

częścią 3 art. 157 k.c. FR, jeżeli ziszczeniu się warunku niesumiennie (czyli będąc

w złej wierze) przeszkodziła strona, dla której ziszczenie się warunku jest

niewygodne, to warunek taki uznaje się za spełniony. Sąd wskazał, że umowa cesji

wierzytelności z dnia 18 listopada 1998 roku została zawarta przez powoda i MKM

pod warunkami ważnymi i zgodnymi z ustawą. Jeden warunek został zrealizowany,

albowiem powód uzyskał zgodę K. S.A. na zawarcie tej umowy w piśmie z dnia 9

grudnia 1998 roku. Należy przyjąć także, że ziścił się także drugi warunek, skoro

MKM celowo nie uzyskał zezwolenia Banku Centralnego Federacji Rosyjskiej na

wykonanie tej umowy.

6

Opierając się na powyższych ustaleniach i ocenach prawnych, Sąd

Okręgowy uznał, że wbrew stanowisku pozwanego, nie wystąpiły wskazane

przez niego okoliczności uprawniające go do odmowy wypłaty odszkodowania

przewidziane w paragrafie 14 ust. 2 pkt 1 i 2 OWU, albowiem środki

zabezpieczenia spłaty kredytu zostały ustanowione zgodnie z prawem rosyjskim,

a powód dokonał wszelkich czynności koniecznych do zrealizowania swoich

praw z tych zabezpieczeń, co doprowadziło do uwzględnienia powództwa.

Po rozpoznaniu apelacji strony pozwanej Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia

1 grudnia 2014 roku zmienił zaskarżony wyrok tylko w odniesieniu do odsetek

ustawowych od kwoty głównej, zaś dalej idącą apelację oddalił. Sąd Apelacyjny

podzielił ustalenia faktyczne oraz oceny prawne Sądu Okręgowego i także

stwierdził, że nie zrealizowały się okoliczności uzasadniające uchylenie się

pozwanego od wypłaty odszkodowania z umowy ubezpieczenia.

W skardze kasacyjnej pozwany zarzucił naruszenie przepisów postępowania

- art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c. i art. 385 k.p.c., naruszenie art. 328 § 2

k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c. oraz naruszenie art. 1143 § 1 k.p.c. w brzmieniu

obowiązującym przed dniem 1 lipca 2009 r. w zw. z art. 1143 § 3 k.p.c. oraz w zw.

z art. 278 § 1 k.p.c. Skarżący zarzucił także, że Sąd Apelacyjny dopuścił się także

naruszenia prawa materialnego - art. 805 § 1 i 2 k.c., art. 56 k.c. oraz art. 65 § 1 i 2

k.c. i art. 157 kodeksu cywilnego Federacji Rosyjskiej, art. 56 k.c. oraz art. 65 § 1

i 2 k.c. w zw. z art. 60 k.c. i art. 805 § 1 i 2 k.c., art. 56 k.c. oraz art. 65 § 1 i 2 k.c.

i art. 805 § 1 i 2 k.c., art. 6 k.c. w zw. z art. 805 § 1 i 2 k.c. i art. 157 kodeksu

cywilnego Federacji Rosyjskiej i art. 805 § 1 i 2 k.c. Formułując te zarzuty, pozwany

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie objętym skargą i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. W skardze zawarł także

wniosek restytucyjny o zasądzenie kwoty wypłaconej powodowi na podstawie

zaskarżonego wyroku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W skardze zarzucono naruszenie art. 378 § 1 w związku z art. 382 i art.385

k.p.c. przez nie rozpoznanie istoty sporu prowadzące do wadliwego - zdaniem

skarżącego - oddalenia apelacji mimo jej zasadności. Wynikający z art. 378 § 1

k.p.c. obowiązek rozpoznania sprawy w granicach apelacji oznacza zakaz

7

wykraczania poza te granice oraz nakaz rozważenia i omówienia w uzasadnieniu

orzeczenia sądu drugiej instancji wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów

i wniosków. Powołanie się w skardze kasacyjnej na naruszenie tego przepisu

wymaga wskazania, które zarzuty apelacji zostały pominięte przez sąd drugiej

instancji oraz czy i z jakiej przyczyny uchybienie to mogło mieć wpływ na wynik

postępowania (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 13 lutego 2014 r., V CSK

142/13, nie publ, z dnia 27 czerwca 2007 r., II CSK 122/07, nie publ. oraz z dnia

4 kwietnia 2014 r., II CSK 384/13, nie publ.), tymczasem sam skarżący przyznał, że

Sąd Apelacyjny ustosunkował się do wszystkich zarzutów apelacji. Chybiony jest

także zarzut nie rozpoznania istoty sprawy, skoro w rozpoznawanej sprawie nie

zaistniała sytuacja, w której sąd zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania

powoda lub nie odniósł się do merytorycznych zarzutów pozwanego.

Omawiany zarzut łączy się z zarzutem naruszenia art. 328 § 2 w związku

z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez niewskazanie w uzasadnieniu zaskarżonego

orzeczenia jego pełnej podstawy faktycznej i prawnej, w tym niewskazanie

okoliczności uzasadniających wypłatę odszkodowania w świetle przesłanek jego

wypłaty wynikających z art. 805 § 1 i 2 k.c. oraz łączącej strony umowy

ubezpieczenia. Skarżący przywołał orzeczenia Sądu Najwyższego zgodnie

z którymi, naruszenie wskazanego przepisu postępowania może stanowić

usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej, gdy uzasadnienie orzeczenia nie

zawiera wszystkich koniecznych elementów konstrukcyjnych wskazanych w art.

328 §2 k.p.c. lub jest obciążone poważnymi brakami, nie pozwalającymi na

zrekonstruowanie toku rozumowania i motywowania Sądu drugiej instancji.

Uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia nie zawiera tego rodzaju kardynalnych

uchybień uniemożliwiających przeprowadzenie kontroli kasacyjnej, albowiem Sąd

Apelacyjny przytaczając ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego stwierdził, że je

podziela i przyjmuje za własne. Sąd wskazał także na podstawę prawną swojego

rozstrzygnięcia, choć można podzielić krytyczne uwagi skarżącego co do tego,

że uczynił to w sposób nader ogólnikowy, bez pogłębionych rozważań i analiz

prawnych. Uchybienia te nie miały jednak wpływu na wynik sprawy, albowiem

należy stwierdzić, że zaskarżony wyrok- z przyczyn wskazanych w dalszej części

uzasadnienia- odpowiada ostatecznie prawu.

8

Nie jest uzasadniony zarzut, że Sąd Apelacyjny zaniechał ustalenia

zdarzenia powodującego szkodę, ustalenia rozmiaru szkody oraz pozostałych

przesłanek wypłaty odszkodowania wynikających z art. 805 § 1 i 2 k.c. oraz

łączącej strony umowy ubezpieczenia. Art. 805 § 1 k.c. określa essentialia negotii

umowy ubezpieczenia, zaś paragraf 2 wskazuje, na czym polega świadczenie

ubezpieczyciela we wskazanych w nim rodzajach umowy ubezpieczenia.

Zgodnie z treścią pozwu, powód domagał się od pozwanego wypłaty

odszkodowania za szkodę powstałą wskutek wystąpienia ryzyka objętego łączącą

strony umową ubezpieczenia kredytu eksportowego, polegającego na trwałej

niewypłacalności kredytobiorcy. Z treści odpowiedzi na pozew (por. k. 265 akt) oraz

postawy pozwanego w toku postępowania wynikało, że pozwany nie kwestionował

ani wystąpienia tego ryzyka ubezpieczeniowego ani też faktu zaistnienia oraz

wysokości szkody w majątku powoda pozostającej w związku przyczynowym

z niewypłacalnością dłużnika powoda – T. S.A. Te fakty nie były więc przedmiotem

sporu, a co za tym idzie przedmiotem postępowania, albowiem odmawiając

zaspokojenia dochodzonego roszczenia pozwany od początku powoływał się ( por.

k. 266 akt) na przewidziane w paragrafie 14 ust. 2 pkt 1 i 2 OWU okoliczności

uprawniające go do odmowy wypłaty odszkodowania, mimo powstania w majątku

powoda szkody objętej co do zasady ochroną ubezpieczeniową. To stanowisko

pozwanego zdeterminowało zakres i przedmiot postępowania dowodowego

nakierowanego na ustalenie faktów stanowiących podstawę ocen prawnych

niezbędnych do przesądzenia zasadności lub bezzasadności odmowy

ubezpieczyciela spełnienia na rzecz powoda świadczenia z łączącego strony

stosunku ubezpieczeniowego. W świetle stanowiska pozwanego należało więc

ustalić, czy środki zabezpieczenia spłaty kredytu zostały ustanowione zgodnie z

przepisami prawnymi obowiązującymi w kraju dłużnika czyli Federacji Rosyjskiej

oraz czy ubezpieczający dokonał wszelkich czynności koniecznych

do zrealizowania swoich praw z tych zabezpieczeń.

Przed rozważeniem zarzutów skargi kasacyjnej dotyczących argumentów

przeciwstawianych przez pozwanego roszczeniu powoda o wypłatę odszkodowania,

dotyczących naruszenia przez powoda obowiązków opisanych w par.14 ust. 2 pkt 1

i 2 OWU, należy wskazać na ich cel i funkcję, polegającą przede wszystkim

9

na zmobilizowaniu ubezpieczającego do zapewnienia realizacji przez

kredytobiorcę zobowiązania w drodze ustanowienia środków jego zabezpieczenia

zgodnych z prawem kraju dłużnika (pkt 1), a także do zminimalizowania szkody

spowodowanej niewypłacalnością kredytobiorcy w drodze podjęcia przez

powoda wszelkich starań mających służących zapobieżeniu lub zmniejszeniu

szkody (pkt 2). W tym drugim przypadku chodzi więc w istocie o obowiązki

ubezpieczającego w razie zaistnienia wypadku ubezpieczeniowego, polegającego

na niewypłacalności dłużnika - kredytobiorcy (por. art. 826 k.c.).

Rozstrzygnięcie pierwszej z zasygnalizowanych kwestii- wskazanej w § 14

ust. 2 pkt 1 OWU - wymagało ustalenia przez Sąd Apelacyjny faktów odnoszących

się do ustanowienia określonych środków zabezpieczenia spłaty kredytu, ustalenia

treści i przeprowadzenia wykładni wchodzących w grę przepisów prawa cywilnego

Federacji Rosyjskiej oraz dokonania oceny, czy środki zabezpieczenie spłaty

kredytu zostały ustanowione zgodnie z tymi przepisami. Tej kwestii dotyczą

kasacyjne zarzuty: 1/ naruszenia art.1143 §1 w związku z § 3 k.p.c. w brzmieniu

sprzed zmiany tego przepisu wprowadzonej ustawą z dnia 5 grudnia 2008 roku

o zmianie k.p.c. i innych ustaw z dniem 1 lipca 2009 roku (Dz.U. z 2008 r., nr 234,

poz. 1571) oraz art. 278 §1 k.p.c., 2/ naruszenia art. 56 k.c., art. 65 § 1 i 2

w związku z art. 60 k.c. i art. 805 § 1 i 2 k.c., 3/ naruszenia art. art.805 § 1 i 2 k.c.,

art. 56 k.c., art. 65 § 1 i 2 k.c. i art.157 k.c. FR oraz 4/ naruszenia art. 6 k.c. i art.

art.805 §1 i 2 k.c przez przyjęcie przez Sąd, że 1/ doszło do zawarcia ważnych

umów poręczenia spłaty kredytu między powodem i MKM oraz 2/ środkiem

zabezpieczenia, o którym mowa w par. 14 ust. 2 pkt 1 OWU, była umowa cesji

wierzytelności z dnia 18 listopada 1998 roku zawarta przez powoda z MKM.

Zgodnie z art. 1143 § 1 w związku z § 3 k.p.c. w brzmieniu sprzed zmiany

tego przepisu z dniem 1 lipca 2009 roku, gdy zachodziła potrzeba zastosowania

prawa obcego, sąd mógł zwrócić się do Ministerstwa Sprawiedliwości o udzielenie

tekstu tego prawa oraz o wyjaśnienie obcej praktyki sądowej; mógł także w tym

celu zasięgnąć opinii biegłych. Nie doszło do naruszenia przez Sąd Apelacyjny

art.1143 § 1 i 3 k.p.c. ani art. 278 § 1 k.p.c. przez zasięgnięcie opinii biegłego

dr. J. T., skoro wskazane przepisy kodeksu postępowania cywilnego przewidują

wprost taką możliwość. Natomiast pewne zastrzeżenia może istotnie budzić

10

sposób, w jaki Sąd Okręgowy przedstawił swoje - zaaprobowane następnie przez

Sąd Apelacyjny - ustalenia i rozważania dotyczące zarówno treści, jak i wykładni

przepisów kodeksu cywilnego Federacji Rosyjskiej dotyczących sposobów

zabezpieczenia wierzytelności, a to z uwagi na nie dość czytelne rozgraniczenie

między tym, co wskazał w swojej opinii biegły J. T., a tym, co ostatecznie ustalił i

przyjął Sąd Okręgowy, a w ślad za nim Sąd Apelacyjny. Niemniej jednak z

całokształtu wywodów Sądu Okręgowego zawartych w uzasadnieniu wyroku i

zaaprobowanych przez Sąd Apelacyjny, da się wyprowadzić wniosek, że Sąd ten

dokonał ustaleń i ocen zbieżnych z treścią opinii biegłego, co nie odbiera tym

ustaleniom i ocenom waloru własnych ocen Sądu. Sąd przyjął, że listy gwarancyjne

MKM z dnia 4 marca 1996 roku i z dnia 20 stycznia 1997 roku były jednostronnymi

oświadczeniami woli MKM, natomiast nie stanowiły umów poręczenia w świetle

rosyjskiego kodeksu cywilnego z uwagi na brak komponentu umowy poręczenia w

postaci pisemnego oświadczenia woli powoda o przyjęciu tego poręczenia. Sąd

uznał natomiast umowę cesji wierzytelności z dnia 18 listopada 1998 roku za

dopuszczalny sposób zabezpieczenia realizacji zobowiązania kredytowego,

polegający na spłacie kredytu przez MKM, oceniając, że umowa ta była ważna i

weszła w życie. W świetle przytoczonych postanowień umownych OWU należy

odróżnić kwestię sposobu ustanowienia środka zabezpieczenia, który miał być

zgodny z prawem rosyjskim od możliwości następczego skutecznego zaspokojenia

się wierzyciela z tego zabezpieczenia, skoro w momencie ustanowienia środka

zabezpieczenia nie sposób tego przewidzieć.

Rozstrzygnięcie zasadności pozostałych przytoczonych wyżej zarzutów

naruszenia prawa materialnego wymaga odwołania się do ustaleń Sądu

Apelacyjnego dotyczących współpracy stron przy wykonywaniu przez powoda

ciążących na nim obowiązków umownych dotyczących zabezpieczenia wykonania

zobowiązania przez rosyjskiego kredytobiorcę i pozostałych partnerów rosyjskich,

zwłaszcza MKM. Wynika z nich, że zawarcie umowy cesji wierzytelności z dnia

18 listopada 1998 roku poprzedziła wymiana pism między powodem i pozwanym,

zaś pozwany znał treść przygotowywanego porozumienia oraz towarzyszące mu

okoliczności, będące przyczyną jego zawarcia (niewypłacalność, a następnie

upadłość T. S.A., wcześniejsze zapewnienia MKM co do „gwarantowania” spłaty

11

kredytu). Pozwany wyraził zgodę na zawarcie znanej mu umowy cesji

wierzytelności z dnia 18 listopada 1998 roku w piśmie z dnia 9 grudnia 1998 roku.

Skoro wynika z tej umowy, że zastąpiła ona – należy podkreślić za wiedzą i zgodą

pozwanego- dotychczasowe, wyraźnie opisane w niej środki zabezpieczenia spłaty

kredytu w postaci listów intencyjnych MKM i umowy poręczenia z dnia 10 września

1998 roku zawartej przez powoda z MKM, to bez względu na zgodność z prawem

rosyjskim sposobu ustanowienia tych dotychczasowych - uchylonych mocą woli

stron umowy cesji z dnia 18 listopada 1998 roku zaaprobowanej przez pozwanego-

zabezpieczeń, to nie jest lojalnym zachowaniem wywodzenie aktualnie przez

pozwanego, już po powstaniu szkody, że umowa ta nie stanowiła w ogóle środka

zabezpieczenia, stąd pozwany naruszył par. 14 ust. 2 pkt 1 OWU.

Skarżący zarzucił w skardze naruszenie art. 56 k.c.,art. 65 § 1 i 2 k.c. oraz

art. 805 § 1 i 2 k.c. przez błędne przyjęcie, że powód przedsięwziął wszelkie

czynności konieczne do zrealizowania swoich praw z zabezpieczeń, gdy

tymczasem nie zaskarżył on ostatniego z orzeczeń rosyjskiego sądu polubownego,

dotyczącego odrzucenia pozwu o zapłatę przeciwko MKM z powodu upływu

terminu przedawnienia roszczenia wywodzonego z umowy cesji wierzytelności. Sąd

Apelacyjny zrekonstruował wieloletnie starania powoda o uzyskanie orzeczenia

właściwych organów rosyjskiego arbitrażu, umożliwiającego zaspokojenie

roszczenia powoda z tytułu niespłaconego kredytu z majątku MKM.

Usprawiedliwiają one przyjęcie, że nie można postawić powodowi zarzutu, iż nie

przedsięwziął on- z własnej winy umyślnej lub wskutek rażącego niedbalstwa

(por. art. 826 § 3 k.c.) - wszelkich czynności koniecznych do zrealizowania swoich

praw z tych zabezpieczeń. Należy podkreślić, że nie zaskarżenie przez powoda

ostatniego z orzeczeń rosyjskiego sądu polubownego dotyczącego odrzucenia

pozwu z powodu przedawnienia roszczenia zostało podyktowane - bez względu na

ewentualną wątpliwą zasadność tego orzeczenia - treścią opinii prawnej

renomowanej kancelarii prawniczej wynajętej przez powoda w Moskwie

i zaakceptowanej przez pozwanego jako ubezpieczyciela w celu reprezentacji praw

powoda w postępowaniu przed organami arbitrażu, wskazującej na nikłe szanse

kolejnych odwołań powoda. Brak jest więc aktualnie podstaw do traktowania na

niekorzyść powoda - z punktu widzenia racjonalności i potencjalnej skuteczności

12

podejmowanych działań - okoliczności, że ostatecznie zrezygnował on w tych

warunkach i z takiej przyczyny z kontynuowania wieloletniego sporu arbitrażowego

w Rosji oraz do pozbawienia go z tej przyczyny możliwości uzyskania

odszkodowania z umowy ubezpieczenia.

Mimo więc pewnych, trafnie wytkniętych przez skarżącego, usterek

postępowania Sądu Apelacyjnego, zaskarżony wyrok odpowiada ostatecznie prawu,

albowiem przede wszystkim uwzględnia ochronną funkcję umowy ubezpieczenia

majątkowego w sytuacji znacznego ryzyka, jakim było w tamtym okresie udzielanie

kredytów eksportowych służących ostatecznie promocji polskich przedsiębiorców

za granicą. Ryzyko to uwzględnił niewątpliwe sam ustawodawca tworząc pozwaną

Korporację Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych i określając jej ustawowe zadania

oraz kompetencje (por. ustawa z dnia 7 lipca 1994 roku o gwarantowanych

przez Skarb Państwa ubezpieczeniach eksportowych - Dz. U. z 2001 r., nr 59,

poz. 609 ze zm.).

Należy przy tym podkreślić, że celem umowy ubezpieczenia majątkowego

jest udzielenie ubezpieczającemu ochrony na wypadek wystąpienia wskazanego

w umowie ryzyka w zamian za zapłatę składki, stąd dla realizacji tej funkcji

ochronnej niezbędna jest interpretacja zarówno ogólnych warunków umowy, jak

i indywidualnych postanowień umownych z uwzględnieniem przede wszystkim

interesu ubezpieczonego, zwłaszcza takiego, któremu nie można postawić zarzutu

niestarannego działania i braku dbałości o własne interesy. Okoliczności te zostały

w sposób właściwy uwzględnione w zaskarżonym orzeczeniu, stąd na podstawie

art. 39814

k.p.c. orzeczono jak w sentencji.

jw

kc