III CZP 130/06

Uchwała z dnia 30 stycznia 2007 r., III CZP 130/06

Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Barbara Myszka

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "T.D." SA z siedzibą w W. przeciwko

Marcinowi S., Aleksandrze N. i Małgorzacie J. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 30 stycznia 2007 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy we Wrocławiu postanowieniem z dnia 28

września 2006 r.:

"Czy pod rządem art. 16 ust. 1 ustawy z dnia – ustawy z dnia 26 maja 1982 r.

– Prawo o adwokaturze (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058, Nr 126, poz.

1069 i Nr 153, poz. 1271) oraz § 2, 3 i 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z

dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, a

także art. 223

ust. 2 i art. 225

ust. 2 i 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach

prawnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059, Nr 126, poz. 1069 i Nr

153, poz. 1271) i § 2, 3 i 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28

września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349) zachowała aktualność uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 1963 r., III PO 17/63

(OSNC 1964, nr 6, poz. 107) w części stwierdzającej, iż współuczestnikom procesu

zastąpionym przez jednego adwokata, w razie wygrania przez nich sprawy, sąd

przyznaje zwrot kosztów procesu z tytułu poniesionych przez nich wydatków na

opłacenie pełnomocnika procesowego w wysokości jednego wynagrodzenia?"

podjął uchwałę:

Wygrywającym proces współuczestnikom, o których mowa w art. 72 § 1

pkt 1 k.p.c., reprezentowanym przez tego samego radcę prawnego, sąd

przyznaje zwrot kosztów w wysokości odpowiadającej wynagrodzeniu

jednego pełnomocnika.

Uzasadnienie

W sprawie wszczętej w maju 2004 r. Sąd Rejonowy dla Wrocławia-

Śródmieścia postanowieniem z dnia 8 marca 2006 r. umorzył postępowanie i

zasądził od strony powodowej na rzecz każdego z trojga pozwanych kwoty po 615

zł z tytułu zwrotu kosztów procesu, w tym po 600 zł wynagrodzenia pełnomocnika i

15 zł opłaty skarbowej od pełnomocnictwa. Uznawszy za oczywiście uzasadnione

zażalenie strony powodowej na orzeczenie o kosztach postępowania, Sąd

Rejonowy postanowieniem z dnia 12 kwietnia 2006 r. uchylił swoje wcześniejsze

orzeczenie w tym zakresie oraz zasądził od strony powodowej na rzecz trojga z

pozwanych „łącznie kwotę 600 zł kosztów zastępstwa procesowego”, a ponadto na

rzecz każdego z nich po 15 zł tytułem zwrotu kosztów opłaty skarbowej od

pełnomocnictwa.

Pozwani, występujący w sprawie jako współuczestnicy na podstawie art. 72 §

1 pkt 1 k.p.c., reprezentowani byli w procesie przez tego samego radcę prawnego.

Przy rozpoznawaniu wniesionego przezeń zażalenia na postanowienie z dnia 12

kwietnia 2006 r., Sąd Okręgowy powziął wątpliwości uzasadniające przedstawienie

zagadnienia prawnego.

W ocenie Sądu Okręgowego, budzi wątpliwość, czy pod rządem

obowiązujących obecnie przepisów „zachowała aktualność uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego”, zacytowana w postanowieniu. Sąd podkreślił, że

przepisy kodeksu postępowania cywilnego nie regulują kwestii wynagrodzenia

należnego profesjonalnemu pełnomocnikowi, reprezentującemu w procesie kilku

współuczestników, jednak „wobec literalnego brzmienia art. 98 § 3 k.p.c. i przyjętej

w § 1 tego przepisu zasady odpowiedzialności za wynik procesu, każda strona ma

prawo domagać się na swoją rzecz wynagrodzenia uiszczonego pełnomocnikowi

niezależnie od tego, czy pełnomocnik ten reprezentował także innych

współuczestników sporu”. Sąd stwierdził także, że każdy ze współuczestników musi

zawrzeć z pełnomocnikiem odrębną umowę, co oznacza, że każdy „musi uiścić na

rzecz adwokata lub radcy prawnego oddzielne wynagrodzenie".

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pomimo niezręczności w sformułowaniu zagadnienia, wysuwającym na plan

pierwszy aktualność stanowiska wyrażonego w uchwale składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego w określonej kwestii, nie zaś samą tę kwestię, nie budzi

wątpliwości, że Sąd Okręgowy zwrócił się o wyjaśnienie, czy w przypadku wygrania

sprawy przez współuczestników reprezentowanych przez tego samego adwokata

lub radcę prawnego, zwrot kosztów powinien być przyznany w wysokości

odpowiadającej wynagrodzeniu jednego pełnomocnika, czy też jego wielokrotności,

w zależności od liczby współuczestników, których reprezentował.

Wobec tego, że zagadnienie prawne musi pozostawać w koniecznym związku

z rozstrzyganiem sprawy (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27

sierpnia 1996 r., III CZP 91/96, OSNC 1997, nr 1, poz. 9), rozpoznawanie

zagadnienia ograniczono do sytuacji, w której współuczestnictwo kilku osób

wygrywających sprawę było współuczestnictwem materialnym w rozumieniu art. 72

§ 1 pkt 1 k.p.c., a pełnomocnikiem reprezentującym ich wszystkich był radca

prawny. Trzeba jedynie podkreślić, że w rozważanym aspekcie sytuacja przy

wykonywaniu zastępstwa przez radcę prawnego jest taka sama, jak w przypadku

reprezentowania strony przez adwokata.

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 20 grudnia 1963 r., III PO

17/63 (OSNC 1964, nr 6, poz. 107), a więc wydanej pod rządem kodeksu

postępowania cywilnego z 1932 r. i rozporządzenia z dnia 22 kwietnia 1961 r. w

sprawie wynagrodzenia adwokatów za wykonywanie czynności zawodowych (Dz.U.

Nr 24, poz. 118), stwierdził istnienie „ustalonej i obowiązującej od kilkudziesięciu lat

reguły, że adwokatowi jako zastępcy kilku osób w sprawie cywilnej należy się jedno

wynagrodzenie, którego wysokość zależeć będzie od wartości jej przedmiotu”. Sąd

Najwyższy zauważył, że omawiana sytuacja procesowa była we wcześniejszych

rozporządzeniach dotyczących wynagrodzenia adwokatów traktowana jako

podstawa podwyższenia wynagrodzenia umownego, a także uwzględnianego prze

sąd w ramach orzeczenia o kosztach. Podkreślił, że instytucja współuczestnictwa

polega na dopuszczalności podmiotowego łączenia kilku roszczeń w jednym

procesie, a większa liczba osób występujących po stronie powodowej lub po stronie

pozwanej nie odbiera procesowi charakteru jednej sprawy.

W późniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego, już pod rządem

obowiązującego kodeksu postępowania cywilnego, w analizowanej kwestii

zajmowane było takie samo stanowisko. W postanowieniu z dnia 11 maja 1966 r.,

I CZ 36/66 (nie publ.), Sąd Najwyższy stwierdził, że przy współuczestnictwie

materialnym wygrywający współuczestnicy, jeśli są zastąpieni przez tego samego

adwokata, otrzymują zwrot kosztów wynagrodzenia jednego adwokata, a sytuacji tej

nie zmienia fakt, iż adwokat jednego z nich otrzymuje pełnomocnictwo od dalszych

w toku procesu. Także w postanowieniu z dnia 12 lipca 1980 r., II CZ 79/80

(OSNCP 1981, nr 2-3, poz. 37) stwierdzono, że okoliczność, iż w tej samej sprawie

występują trzej powodowie, którzy ponieśli szkody w tym samym wypadku,

reprezentowani przez jednego adwokata, mimo że wystawili odrębne

pełnomocnictwa, nie uzasadnia zasądzenia na rzecz każdego z powodów

oddzielnie kosztów zastępstwa adwokackiego.

Szczegółowe zasady dotyczące opłat za czynności adwokackie były

regulowane w kolejnych rozporządzeniach Ministra Sprawiedliwości. Poczynając od

rozporządzenia z dnia 21 grudnia 1967 r. w sprawie opłat za czynności zespołów

adwokackich (Dz.U. Nr 48, poz. 241) aż do wejścia w życie rozporządzenia z dnia

12 grudnia 1997 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz opłat za

czynności radców prawnych (Dz.U. Nr 97, poz. 1013) przewidywano – z różnymi

modyfikacjami – że za prowadzenie sprawy w imieniu kilku osób należy się

wynagrodzenie od każdej z nich. Z reguły towarzyszyło temu zastrzeżenie, że ma to

zastosowanie, gdy zastępowanie więcej niż jednej osoby powoduje zwiększenie

nakładu pracy oraz wyłączenie w takich przypadkach stosowania przepisu

przewidującego możliwość podwyższenia wynagrodzenia na odrębnej podstawie.

Należy odnotować, że skutki tych regulacji nie znalazły wyraźnego odzwierciedlenia

w orzecznictwie Sądu Najwyższego.

Poczynając od rozporządzenia z dnia 12 grudnia 1997 r. sytuacja, w której w

procesie występuje kilku współuczestników, reprezentowanych przez tego samego

adwokata lub radcę prawnego, nie jest regulowana w aktach wykonawczych

dotyczących opłat za czynności tych pełnomocników. Prawodawca zaniechał zatem

uznania omawianej okoliczności za wyodrębnioną – chociaż także niesamodzielną,

bo powiązaną z oceną nakładu pracy – przesłankę ustalania wysokości

wynagrodzenia pełnomocnika procesowego.

Kodeks postępowania cywilnego reguluje w art. 105 k.p.c. jedynie sytuację, w

której znajdują się współuczestnicy sporu przegrywający sprawę, brak natomiast

unormowania sytuacji procesowej współuczestników materialnych,

reprezentowanych przez jednego adwokata lub radcę prawnego, którzy sprawę

wygrali.

Stan prawny, podlegający uwzględnieniu przy rozpoznawaniu zagadnienia

prawnego, przedstawionego w sprawie wszczętej w maju 2004 r., zakończonej w

pierwszej instancji w dniu 8 marca 2006 r., w której postępowanie zażaleniowe

zostało zainicjowane zażaleniem z dnia 26 kwietnia 2006 r., kształtują przepisy art.

98 § 1 i 3, art. 99 oraz art. 109 § 2 k.p.c. dodanego przez art. 126 ust. 6 ustawy z

dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167,

poz. 1398), który wraz z tą ustawą wszedł w życie w dniu 2 marca 2006 r. i od tego

dnia ma bezpośrednio zastosowanie w toczących się postępowaniach, także

wszczętych wcześniej, przepis art. 225

ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o

radcach prawnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059 ze zm.), a także

przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w

sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.), w brzmieniu

obowiązującym przed wejściem w życie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z

dnia 27 października 2005 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie opłat za

czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U.

Nr 219, poz. 1873).

Artykuł 98 § 1 k.p.c. określa dwie podstawowe zasady rozstrzygania o

kosztach procesu – zasadę odpowiedzialności za wynik procesu oraz zasadę

kosztów niezbędnych i celowych. Stosownie do art. 98 § 3 k.p.c., do niezbędnych

kosztów strony reprezentowanej przez adwokata (radcę prawnego) zalicza się

wynagrodzenie, nie wyższe niż stawki określone w odrębnych przepisach. W

dotychczasowym orzecznictwie przyjmowano domniemanie, że umówione

wynagrodzenie pełnomocnika, mieszczące się w granicach stawek, stanowi koszt

niezbędny do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (por. uzasadnienie

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 2003 r., III CZP 40/00, OSNC 2001,

nr 5, poz. 66).

Wynagrodzenie radcy prawnego jest ustalane w umowie pomiędzy nim a

klientem (art. 225

ustawy o radcach prawnych), przy czym stosownie do

niezmienionego § 3 rozporządzenia z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za

czynności radców prawnych, przy ustalaniu w umowie opłaty bierze się pod uwagę

rodzaj i stopień zawiłości sprawy oraz wymagany nakład pracy radcy prawnego.

Wynagrodzenie ustalone umownie jest kategorią inną niż wynagrodzenie,

którego zwrot jest przyznawany przez sąd w ramach rozliczania kosztów procesu.

Stosownie do § 2 rozporządzenia (przed zmianą dokonaną w 2005 r.), opłaty

stanowiące podstawę zasądzenia przez sądy kosztów zastępstwa procesowego nie

mogą być wyższe niż ustalone w nim stawki minimalne, niezależnie od opłat

umownie ustalonych, z tym że sąd może je podwyższyć, nie więcej, niż do

sześciokrotnej stawki minimalnej, jeżeli uzasadnia to rodzaj i stopień zawiłości

sprawy oraz niezbędny nakład pracy radcy prawnego. Regulacja ta harmonizuje z

zasadą wyrażoną w art. 98 § 3 k.p.c.

Zgodnie z niezmienionym § 4 rozporządzenia, stawki minimalne ustala się

według kryterium wartości przedmiotu sprawy lub rodzaju sprawy, wynagrodzenie

pełnomocnika jest więc w pierwszej kolejności powiązane z wartością przedmiotu

sprawy (przy roszczeniu majątkowym) lub jej rodzajem. Sprawa jest jedna, bez

względu na liczbę występujących w niej osób i strona też jest jedna, również wtedy

gdy – przy współuczestnictwie procesowym – w jej charakterze występuje kilka

podmiotów. Wielopodmiotowy charakter strony w danej sprawie nie stanowi

wyodrębnionego kryterium ustalania kosztów związanych z zastępstwem

procesowym. Rodzaj i stopień zawiłości sprawy oraz niezbędny (lub wymagany)

nakład pracy radcy prawnego, a więc przesłanki ustalania wynagrodzenia

umownego, stanowią dla sądu okoliczności mogące uzasadniać przyznanie w

ramach zwrotu kosztów procesu opłat przewyższających stawki minimalne.

Przy tych regulacjach utrzymywało się – jako prawidłowe i zachowujące

aktualność – stanowisko, że reprezentowanie przez jednego adwokata lub radcę

prawnego kilku osób, występujących w sprawie w charakterze współuczestników,

uzasadnia przyznanie tym współuczestnikom zwrotu kosztów zastępstwa w

wysokości tylko jednego wynagrodzenia.

Istotne zmiany w zakresie zasad orzekania przez sąd o kosztach procesu

wprowadził art. 109 § 2 k.p.c., który – nawiązując do unormowania zawartego w art.

98 § 1 k.p.c. – wymienia jako okoliczności brane przez sąd pod uwagę celowość

poniesionych kosztów oraz niezbędność ich poniesienia, łącząc tę drugą przesłankę

z charakterem sprawy. Przy ustalaniu kosztów strony reprezentowanej przez

zawodowego pełnomocnika sąd powinien uwzględniać niezbędny nakład pracy

pełnomocnika oraz czynności podjęte przez niego w sprawie, a także charakter

sprawy i wkład pełnomocnika w przyczynienie się do jej wyjaśnienia i

rozstrzygnięcia. W obecnym stanie prawnym sąd ocenia zatem wysokość

podlegającego zwrotowi wynagrodzenia na podstawie autonomicznie określonych

przesłanek i każdorazowo oceniając charakter sprawy, uwzględnia rzeczywisty

nakład pracy pełnomocnika i podjęte przez niego w sprawie czynności. Zmiana ta

nie tylko nie podważa dotychczasowego stanowiska, ale je umacnia.

Z przepisem art. 109 § 2 k.p.c. zharmonizowany jest § 2 rozporządzenia z

dnia 28 września 2002 r. w brzmieniu zmienionym rozporządzeniem z dnia 27

października 2005 r., obecnie bowiem stanowi się, że zasadzając opłatę za

czynności radcy prawnego z tytułu zastępstwa prawnego, sąd bierze pod uwagę

niezbędny nakład pracy pełnomocnika, a także charakter sprawy i wkład pracy

pełnomocnika w przyczynienie się do jej wyjaśnienia i rozstrzygnięcia oraz że

podstawę tej opłaty stanowią stawki minimalne określone w rozporządzeniu, przy

czym opłata nie może być wyższa niż sześciokrotna stawka minimalna ani

przekraczać wartości przedmiotu sprawy.

Ze względu na uregulowanie międzyczasowe nie ma „kompatybilności

czasowej” w zakresie stosowania art. 109 § 2 k.p.c. oraz § 2 rozporządzenia w

sprawie opłat za czynności radców prawnych. Nie zachodzi jednak taka niespójność

przepisów, która mogłaby prowadzić do różnych odpowiedzi na pytanie o zasadę

zwrotu kosztów wynagrodzenia pełnomocnika zastępującego wielopodmiotową

stronę procesu w sprawie wszczętej przed wejściem w życie nowych przepisów

rozporządzenia, jak i wszczętej później. W obu sytuacjach znajduje zastosowanie

zasada orzekania o kosztach, wyrażona w art. 109 § 2 k.p.c.

Wbrew obawom Sądu Okręgowego, fakt, że współuczestnicy reprezentowani

przez tego samego radcę prawnego otrzymują zwrot jednego wynagrodzenia

pełnomocnika, nie pozbawia ich – przysługującego zgodnie z art. 98 § 1 k.p.c. –

zwrotu kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia praw i celowej obrony.

Okoliczność, że radca prawny reprezentował w sprawie większą liczbę osób

występujących po danej stronie jest jedną z cech składających się na charakter

sprawy; taka sytuacja procesowa może też mieć wpływ na niezbędny wkład pracy

pełnomocnika i podjęte przez niego czynności. Fakt ten należy zatem do kryteriów

oceny celowości i niezbędności poniesienia kosztów przez stronę, uwzględnianych

przez sąd przy orzekaniu o wysokości przyznanych stronie kosztów procesu,

zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 109 § 2 k.p.c.

Nieuzasadnione są także wątpliwości oparte na tezie, że przyznanie

wszystkim współuczestnikom zwrotu jednego wynagrodzenia godzi w zasadę

swobody umów oraz nie uwzględnia faktu, iż każda z osób udzielających

pełnomocnictwa adwokatowi lub radcy prawnemu zawiera z pełnomocnikiem

odrębną umowę i musi uiścić „oddzielne wynagrodzenie”.

Przypomnieć należy, że nadal, tak jak pod rządem poprzednich przepisów,

rozróżnienia wymaga kwestia umowy zawartej pomiędzy zawodowym

pełnomocnikiem i mocodawcą od kwestii orzekania przez sąd o kosztach procesu,

w tym o kosztach wynagrodzenia pełnomocnika.

Na silnie eksponowaną w niniejszym procesie przez pełnomocnika pozwanych

ochronę uzasadnionych interesów strony ma wpływ właściwe ukształtowanie

umownego wynagrodzenia pełnomocnika; gdy uwzględnia ono ustawowe

przesłanki stanowiące podstawę orzekania o zwrocie kosztów, może zostać

ustalone w sposób umożliwiający odzyskanie przez każdego z mocodawców

kosztów uiszczonych reprezentującemu ich wspólnie pełnomocnikowi. (...) Prawo

stron do swobodnego ukształtowania umowy nie doznaje ograniczenia, nie można

go bowiem upatrywać w tym, że odzyskanie przez mocodawcę kosztów

wynagrodzenia pełnomocnika jest uzależnione od tego, czy umówiono się o

wynagrodzenie w sposób uwzględniający ustawowe kryteria orzekania o kosztach

procesu przez sąd. Na fakt reprezentowania więcej niż jednej osoby występującej

po danej stronie, jako na jedno z kryteriów rozważanych w ramach oceny

charakteru sprawy i nakładu pracy pełnomocnika, może powołać się pełnomocnik

ubiegający się o przyznanie tej stronie zwrotu kosztów wynagrodzenia, według

górnych lub podwyższonych stawek taryfowych.

Sąd, kierujący się zasadą zwrotu kosztów koniecznych i celowych

rzeczywiście przez stronę poniesionych i mieszczących się w granicach prawem

określonych, wyznaczanych przez stawki minimalne, ustalone w zależności od

wartości przedmiotu sprawy lub jej rodzaju, bierze analizowaną okoliczność pod

uwagę orzekając o kosztach procesu stosownie do art. 98 § 1 i 3 oraz art. 109 § 2

k.p.c. i odpowiednich przepisów rozporządzenia regulującego opłaty za czynności

radców prawnych, w tych ramach uwzględnia jednak tylko wynagrodzenie jednego

pełnomocnika. Pomimo kolejnych zmian przepisów dotyczących opłat za czynności

radców prawnych (adwokatów), utrwalone w tej kwestii w długotrwałej praktyce

stanowisko nie straciło aktualności.

Z omówionych względów zagadnienie prawne rozstrzygnięto, jak w uchwale

(art. 390 k.p.c.).