III CZP 156/06

Uchwała z dnia 9 lutego 2007 r., III CZP 156/06

Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Marian Kocon (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Huberta S. przy uczestnictwie Sylwii S. o

wszczęcie egzekucji kontaktów z małoletnim dzieckiem, po rozpoznaniu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 9 lutego 2007 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze postanowieniem z dnia 20

listopada 2006 r.:

"Czy od postanowienia sądu rejonowego orzekającego, na podstawie art. 5986

k.p.c., w przedmiocie wniosku uprawnionego o zleceniu kuratorowi sądowemu

przymusowego odebrania osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej

pod opieką, przysługuje środek odwoławczy?".

podjął uchwałę:

Dopuszczalne jest zażalenie na postanowienie sądu pierwszej instancji

oddalające wniosek o zlecenie kuratorowi sądowemu przymusowego

odebrania osoby (art. 5986

k.p.c.).

Uzasadnienie

Zagadnienie prawne przytoczone na wstępie uchwały powstało w toku

rozpoznawania przez Sąd Okręgowy zażalenia wnioskodawcy na postanowienie

sądu pierwszej instancji odrzucające zażalenie na postanowienie tego sądu

odmawiające zmiany prawomocnego (art. 577 k.p.c.) postanowienia oddalającego

wniosek o polecenie kuratorowi sądowemu przymusowego odebrania dziecka.

Istota zagadnienia, w ujęciu przyjętym przez Sąd Okręgowy, sprowadza się do

pytania, czy na wydane na podstawie art. 5986

k.p.c. postanowienie w przedmiocie

zlecenia kuratorowi odebrania osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub

pozostającej pod opieką przysługuje środek odwoławczy.

W ocenie Sądu Okręgowego, przepisy kodeksu postępowania cywilnego nie

dają odpowiedzi na to pytanie. Sąd Okręgowy zauważył, że choć postanowienie

wydane na podstawie art. 5986

k.p.c., nie jest orzeczeniem co do istoty sprawy, to

jednak nie można wykluczyć, że należy je traktować jako postanowienie kończące

postępowanie w sprawie i przyjąć dopuszczalność zaskarżenia go zażaleniem

zgodnie z art. 394 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Przemawia za tym wynikająca z

art. 176 Konstytucji zasada dwuinstancyjności postępowania, jeżeli dotyczy

wszelkich rozstrzygnięć o prawach obywatela, w tym orzeczeń wydawanych w

sprawach wpadkowych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienie przedstawione do rozstrzygnięcia nie było dotychczas

przedmiotem analizy w orzecznictwie Sądu Najwyższego, warto natomiast

przypomnieć, że pod rządami nieobowiązujących już art. 1089-10951

k.p.c., gdy

odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką

następowało w postępowaniu egzekucyjnym, w orzecznictwie i doktrynie

przyjmowano, iż na postanowienie sądu w przedmiocie polecenia komornikowi

przymusowego odebrania osoby pozostającej pod władzą rodzicielską (art. 1089 §

2 k.p.c.) przysługuje zażalenie (art. 1055 w związku z art. 1095 k.p.c.).

Regulację postępowania w sprawach o odebranie osoby podlegającej władzy

rodzicielskiej lub pozostających pod opieką (art. 5981

-59813

k.p.c.) wprowadzono do

kodeksu postępowania cywilnego ustawą z dnia 19 lipca 2001 r. o zmianie ustawy –

Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 98, poz.

1069). W ramach tego postępowania można wyróżnić fazę rozpoznawczą oraz

fazę, której dotyczy przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne, czyli

wykonawczą (realizacyjną). Faza rozpoznawcza może przebiegać według art. 5981

-

5985

k.p.c. lub stanowić część postępowania rozpoznawczego dotyczącego innego

rodzaju spraw, np. postępowania opiekuńczego dotyczącego władzy rodzicielskiej,

w tym postępowania o zmianę rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej zawartego w

wyroku orzekającym rozwód, separację lub unieważnienie małżeństwa, albo

postępowania w sprawie o rozwód, separację lub unieważnienie małżeństwa (zob.

ponadto art. 59813

). Faza wykonawcza natomiast zawsze podlega przepisom art.

5986

-59812

k.p.c., bez względu na to, w którym postępowaniu zapadło orzeczenie o

odebraniu osoby; sąd „zleca” kuratorowi sądowemu przymusowe odebranie osoby

na wniosek uprawnionego. W doktrynie w zasadzie zgodnie przyjmuje się, że sąd

czyni to postanowieniem.

Rozbieżności w doktrynie wywołuje kwestia, czy etap wykonawczy

postępowania w sprawie o odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub

pozostającej pod opieką ma charakter postępowania rozpoznawczego, pomimo że

chodzi w nim o realizację (wykonanie) orzeczenia o przymusowym odebraniu

osoby, czy też jest to postać postępowania wykonawczego, nienależącego jednak

do postępowania egzekucyjnego. Ocena charakteru etapu wykonawczego

postępowania w sprawie o odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub

pozostającej pod opieką ma znaczenie z punktu widzenia możliwych kierunków

rozstrzygnięcia rozpatrywanego zagadnienia prawnego. Generalnie można

stwierdzić, że przypisanie temu etapowi postępowania charakteru rozpoznawczego

pozwala na ukierunkowanie rozważań na kwestię, czy postanowienie w

przedmiocie zlecenia kuratorowi sądowemu przymusowego odebrania osoby

podlega zaskarżeniu w świetle reguł dopuszczalności środków odwoławczych w

postępowaniu nieprocesowym wynikających z art. 518 k.p.c. Odmówienie etapowi

wykonawczemu omawianego postępowania charakteru rozpoznawczego i

ustalenie, że jest to postępowanie o charakterze wykonawczym nie wyklucza

natomiast drogi do poszukiwania rozwiązania zagadnienia prawnego przez

stosowanie w drodze analogii przepisów o postępowaniu egzekucyjnym.

Zakładając, że etap wykonawczy postępowania o odebranie osoby

podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką jest postacią

postępowania rozpoznawczego, trzeba – oceniając możliwość wniesienia środka

odwoławczego na postanowienie sądu wydane na podstawie art. 5986

k.p.c. –

wskazać, że w świetle art. 518 k.p.c. w postępowaniu nieprocesowym zasadą jest,

iż na postanowienie sądu pierwszej instancji orzekające co do istoty sprawy

przysługuje apelacja. Chodzi tu zarówno o takie postanowienia orzekające o istocie

sprawy, które dotyczą całego przedmiotu postępowania, tj. załatwiają postępowanie

w całości, jak i o takie postanowienia orzekające co do istoty sprawy, które odnoszą

się tylko do części postępowania. Nie ma więc znaczenia dla zaskarżalności

apelacją postanowienia orzekającego co do istoty sprawy to, czy kończą one

postępowanie w sprawie, czy też stanowią jedynie zamknięcie jego fragmentu lub

jednego z jego etapów. Przepisy szczególne mogą natomiast wprowadzać wyjątki

od tej zasady, polegające m.in. na tym, że dane postanowienie orzekające co do

istoty jest zaskarżalne zażaleniem, a nie apelacją. Sytuacje takie wynikają w

szczególności np. z art. 551 § 1, art. 5861

, 612 § 2 czy art. 648 § 2 k.p.c. Ponadto

zażalenie przysługuje w wypadkach wskazanych w ustawie; chodzi zarówno o

wypadki zaskarżalności postanowień nieorzekających co do istoty sprawy

przewidziane w przepisach o postępowaniu nieprocesowym, jak i w art. 394 § 1 w

związku z art. 13 § 2 k.p.c. Także przepisy szczególne mogą wyjątkowo stanowić o

dopuszczalności zażalenia na postanowienia sądu pierwszej instancji orzekające co

do istoty sprawy.

Nie sposób jednak przyjąć, że postanowienie w przedmiocie zlecenia

kuratorowi sądowemu przymusowego odebrania osoby jest postanowieniem co do

istoty sprawy o odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej

pod opieką. Postanowienie to, ze względu na materię, której dotyczy, tj. „zlecenie”

sądu opiekuńczego, jego jednoznacznie wykonawczy charakter oraz cel

postępowania, w którym zapada, nie może być zaliczone do tego typu orzeczeń.

Przeciwko temu stanowisku nie jest wystarczający argument, że – z punktu

widzenia systematyki kodeksu postępowania cywilnego – zarówno postępowanie

poprzedzające wydanie orzeczenia o odebraniu, jak i postępowanie wykonawcze

(realizacyjne) jest postępowaniem rozpoznawczym. Możliwe jest twierdzenie, że w

art. 5986

-59813

k.p.c. zostało uregulowane nie jedno postępowanie w sprawie o

odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką,

składające się z dwóch etapów, lecz dwa oddzielne postępowania w dwóch

kategoriach spraw – o odebranie osoby oraz o wykonanie orzeczenia o odebraniu

osoby. Założenie takie, zgodne z tezą, że etap wykonawczy postępowania w

sprawie o odebranie osoby ma charakter rozpoznawczy, pozwalałoby na uznanie,

że sprawa o wykonanie orzeczenia o odebraniu jest odrębną sprawą, wszczynaną

na wniosek uprawnionego, a postanowienia dotyczące przedmiotu tej sprawy, tj.

tego, czy należy zlecić kuratorowi sądowemu przymusowe odebranie osoby, są

orzeczeniami co do istoty sprawy w rozumieniu art. 518 zdanie pierwsze k.p.c.

Można także podnosić, że wprawdzie w art. 5986

-59813

k.p.c. zostało uregulowane

jedno postępowanie, ale ponieważ składa się ono z dwóch etapów, to nie tylko

orzeczenia rozstrzygające o przedmiocie pierwszego etapu tego postępowania są

orzeczeniami co do istoty sprawy, lecz także orzeczenia odnoszące się do

przedmiotu drugiego etapu.

Powyższa argumentacja pomija jednak tę istotną okoliczność, że o

charakterze postępowania decyduje treść norm regulujących to postępowanie.

Postanowienie w przedmiocie zlecenia kuratorowi sądowemu przymusowego

odebrania osoby ma, jak wskazano, ze względu na materię, której dotyczy oraz cel

postępowania, w którym zapada, jednoznacznie charakter wykonawczy, a co za

tym idzie, nie może być zaliczone do orzeczeń orzekających co do istoty sprawy.

Przyjęcie tego stanowiska rozstrzyga, że na to postanowienie nie przysługuje

apelacja.

Postępowanie o wykonanie orzeczenia o odebraniu osoby ujmowane jako

kategoria postępowania wykonawczego nie jest jednak częścią postępowania

egzekucyjnego. W doktrynie zgodnie przyjmuje się, że mimo wykonawczego

charakteru stadium zmierzającego do odebrania osoby podlegającej władzy

rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką, nie mają do niego zastosowania – ani

wprost, ani odpowiednio – przepisy o postępowaniu egzekucyjnym lub

klauzulowym. Pogląd ten motywowany jest tym, że obecnie wykonanie orzeczenia o

odebraniu osoby nie ma charakteru egzekucji, lecz – ze względów humanitarnych i

aksjologicznych – przekazane zostało do realizacji bez działania organów

egzekucyjnych. Założenie to ma potwierdzenie w systematyce przepisów kodeksu

postępowania cywilnego; art. 5986

-59813

ulokowane zostały wśród przepisów o

postępowaniu nieprocesowym, mającym charakter postępowania rozpoznawczego

(jurysdykcyjnego).

Założenie o zamierzonym pozbawieniu postępowania o wykonanie orzeczenia

o odebraniu osoby charakteru postępowania egzekucyjnego, zasługujące na

aprobatę, nie musi jednak prowadzić do wyłączenia – bez wyjątku – stosowania w

postępowaniu według art. 5986

-59813

przepisów o postępowaniu egzekucyjnym.

Chodzi, rzecz jasna, jedynie o stosowanie tych przepisów w drodze ostrożnej

analogii, a więc do zagadnień, które nie zostały uregulowane w przepisach

mających zastosowanie do postępowania o wykonanie orzeczenia o odebraniu

osoby. Uzasadnieniem dla takiej analogii jest to, że zarówno w postępowaniu o

wykonanie orzeczenia o odebraniu osoby, jak i w postępowaniu egzekucyjnym

następuje przymusowa realizacja orzeczenia sądowego. Kontrargumentem w

stosunku do tego stanowiska nie może być okoliczność, że jest ono obarczone

ryzykiem polegającym na tym, że problematyczne może być wskazanie sytuacji, w

których określona kwestia mogłaby być uznana za nieuregulowaną w przepisach

postępowania nieprocesowego, mających zastosowanie do postępowania o

wykonanie orzeczenia o odebraniu osoby (art. 5986

-59813

oraz art. 506-524 k.p.c.).

Przyjęcie, że w postępowaniu o wykonanie orzeczenia o odebraniu osoby

dopuszczalne jest subsydiarne stosowanie w drodze analogii przepisów o

postępowaniu egzekucyjnym, wymaga rozważenia podstawy dla dopuszczalności

środka odwoławczego na postanowienie co do zlecenia kuratorowi sądowemu

przymusowego odebrania osoby. Można upatrywać podstawy dla dopuszczalności

zażalenia w art. 1055 k.p.c., dotyczącym postanowienia sądu co do wezwania

dłużnika do wykonania czynności, przeciwko możliwości stosowania tego przepisu

przemawia jednak okoliczność, że dotyczy on postanowień sądu, które są

wydawane w toku prowadzonego już postępowania egzekucyjnego. W okresie, gdy

wykonanie orzeczeń o odebraniu osoby należało do postępowania egzekucyjnego,

nie był to problem, gdyż wtedy sąd mógł wydać komornikowi polecenie

przymusowego odebrania osoby w toku trwającego już postępowania

egzekucyjnego. Tymczasem w świetle art. 5986

k.p.c. wniosek o zlecenie

kuratorowi sądowemu przymusowe odebranie osoby inicjuje postępowanie o

wykonanie orzeczenia w tym przedmiocie, a więc postanowienie rozstrzygające o

zasadności tego wniosku jest rozstrzygnięciem co do wniosku wszczynającego

postępowanie.

W związku z tą okolicznością należy opowiedzieć się za dopuszczalnością

zażalenia na postanowienie co do zlecenia kuratorowi sądowemu przymusowego

odebrania osoby w kontekście stosowania w drodze analogii przyjętej w

postępowaniu egzekucyjnym na podstawie art. 394 § 1 w związku z art. 7674

§ 1

k.p.c. W tym ujęciu, ze stosowanego w drodze analogii art. 394 § 1 w związku z art.

7674

§ 1 k.p.c. wynika, że zażalenie jest dopuszczalne na postanowienie sądu

pierwszej instancji oddalające wniosek o zlecenie kuratorowi sądowemu

przymusowego odebrania osoby, kończy ono bowiem postępowanie o wykonanie

orzeczenia o odebraniu osoby. Zażalenie nie przysługuje natomiast na

postanowienie, w którym sąd zleca kuratorowi przymusowe odebranie.

Sąd Najwyższy, opowiadając się za tym stanowiskiem, miał na względzie, że

rozstrzygnięcie w przedmiocie wniosku o zlecenie kuratorowi sądowemu

przymusowego odebrania osoby ma bardzo istotne znaczenie; decyduje o

efektywności uzyskanego wcześniej orzeczenia o odebraniu osoby. Jeśli sąd

odmówi zlecenia kuratorowi sądowemu przymusowego odebrania osoby, osobie

uprawnionej – w razie niezaskarżalności takiego orzeczenia – pozostawałoby

jedynie złożenie wniosku o jego zmianę na podstawie art. 577 k.p.c. Rozwiązanie to

można jednak kwestionować, tym bardziej, że w świetle art. 5986

k.p.c. nie jest

jasne, jaki jest zakres kognicji sądu przy ocenie zasadności wniosku o zlecenie

kuratorowi sądowemu przymusowego odebrania osoby. Zastrzeżenia budzi

praktyka polegająca na tym, że sąd rozpatrujący taki wniosek bada celowość

realizacji orzeczenia o odebraniu osoby. Należy przyjąć, że orzeczenie takie jest

wiążące i nie może być podważane przez sąd rozpatrujący wniosek zgodnie z art.

5986

k.p.c.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale.