II CSK 321/08

Sygn. akt II CSK 321/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 listopada 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

w sprawie z powództwa R. O.

przeciwko J. K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 7 listopada 2008 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 11 lutego 2008 r., sygn.

akt I ACa (…),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 100.000 zł z

odsetkami tytułem zwrotu pożyczki pieniężnej udzielonej pozwanemu w kwietniu 2008 r.

Rozstrzygnięcie to oparł na następujących ustaleniach faktycznych.

Powód, będący kapłanem archidiecezji i pełniący posługę duszpasterską jako

ksiądz parafii w P., uzyskiwał wynagrodzenie miesięczne w wysokości 3500-4000 zł.

2

Niektóre ofiary od wiernych, stanowiące dochody parafialne, były przeznaczone w

części na utrzymanie powoda. W 1990 r. powód wykonywał obowiązki kapelana

szpitalnego w ZOZ, uzyskując dochody w granicach 900-1100 zł miesięcznie. Gromadził

oszczędności i część z nich lokował w banku. Z oszczędności tych kupił samochód

osobowy za 70.000 zł, a następnie – o wartości 100.000 zł. Z inicjatywy powoda

powstało stowarzyszenie „O.(...)”, które zorganizowało Zakład Aktywności Zawodowej

(ZAZ), zatrudniający osoby niepełnosprawne. Niezbędny do funkcjonowania ZAZ sprzęt

komputerowy został dostarczony przez firmę „A.(…)”, z którą współpracował pozwany,

prowadzący przedsiębiorstwo pod nazwą „D.(…)”. Pozwany wykonywał różne zlecenia

poligraficzne na rzecz ZAZ i wówczas przychodził do biura ZAZ oraz na plebanię

kościoła. W Stowarzyszeniu „O.(...)” działała też córka pozwanego. W kwietniu 2008 r.

pozwany zwrócił się do powoda o udzielenie pożyczki w kwocie 100.000 zł. Powód

wyraził zgodę na pożyczkę i przeznaczył na ten cel własne oszczędności. Kwota

pożyczki została wydana pozwanemu na plebani w obecności kilku świadków. Sąd

Okręgowy ustalił szczególny przebieg wydania pozwanemu pożyczonej kwoty. Termin

zwrotu pożyczki określono na czas 3-4 miesięcy. Pozwany po nadejściu terminu zapłaty

prosił powoda o prolongatę terminu zwrotu pożyczki. W związku z ostateczną odmową

zwrotu pożyczki powód wypowiedział umowę pożyczki w dniu 6 stycznia 2006 r. i

wezwał pozwanego pożyczkobiorcę do zawrotu pożyczki. Sąd Okręgowy ustalił, że

pozwany nie figurował w Krajowym Rejestrze Długów, od 1997 r. miał rachunek

oszczędnościowo – rozliczeniowy, w banku cieszył się tam dobrą opinią, nie

prowadzono wobec niego egzekucji, nie zaciągał kredytów bankowych, wywiązywał się

należycie z zobowiązań natury publiczno-prawnej.

W ocenie Sądu Okręgowego, przeprowadzone postępowanie dowodowe

(dokumenty i zeznania świadków oraz zeznania stron) wykazały, że doszło do

udzielenia pozwanemu pożyczki przez powoda. Niewiarygodne okazały się zeznania

pozwanego stwierdzające brak udzielenia takiej pożyczki. Pożyczka nie została

zwrócona przez pozwanego. Strony umowy pożyczki określiły wszystkie istotne jej

postanowienia. Odsetki za opóźnienie pożyczkobiorcy w zwrocie pożyczki Sąd zasądził

od dnia 15 lutego 2006 r.

Apelacja pozwanego okazała się uzasadniona; Sąd Apelacyjny zmienił

zaskarżony wyrok i oddalił powództwo w całości. Za trafny uznany został zarzut

naruszenia art. 246 k.p.c. w zw. z art. 720 § 2 k.c. i art. 328 § 2 k.p.c. w wyniku

dopuszczenia dowodu z zeznań świadków na fakt dokonania pomiędzy stronami

3

czynności prawnej w postaci zawarcia umowy pożyczki, mimo braku podstaw do

dopuszczenia takiego dowodu. Pismo powoda, zawierające wypowiedzenie umowy

pożyczki z dnia 6 stycznia 2006 r., nie mogło być uważane za tzw. początek dowodu na

piśmie. W motywach rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego nie wyjaśniono tego, czy

dopuszczenie dowodu ze świadków uzasadnione było szczególnymi okolicznościami

sprawy. Sąd drugiej instancji stwierdził, że brak podstaw do przyjęcia istnienia takich

okoliczności. Należało zatem pominąć dopuszczony dowód z przesłuchania świadków

jako sprzeczny z art. 74 k.c. Oznacza to konieczność brania pod uwagę jedynie

dowodów z dokumentów oraz zeznań obu stron, ponieważ strony wyraziły zgodę na

przeprowadzenie takiego dowodu [k. (…), k. (…) akt sprawy]. W świetle tak

ograniczonego materiału dowodowego należało przyjąć za niezasadne ustalenia Sądu

Okręgowego, że pomiędzy stronami doszło do zawarcia ustnej umowy pożyczki na

kwotę 100.000 zł.

W skardze kasacyjnej powoda podniesiono zarzuty naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 382 k.p.c., art. 162 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art.

391 § 1 k.p.c. Eksponowano także zarzut naruszenia art. 74 § 1 i § 2 k.c. (w brzmieniu

przez nowelizacją z dnia 13 lutego 2003 r., Dz. U. z 2003 r. Nr 49, poz. 408). Skarżący

wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania, ewentualnie – o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty

sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jak już ustalono, strony wyraziły zgodę na przeprowadzenie dowodu z zeznań

stron na fakt zawarcia umowy pożyczki [s. (…) uzasadnienia zaskarżonego wyroku].

Ograniczając postępowanie dowodowe do dowodu z przesłuchania stron i dokumentów

(obrazujących przede wszystkim sytuację majątkową i finansową stron), Sąd Apelacyjny

doszedł do wniosku, że nie znajduje w nim potwierdzenia fakt zawarcia ustnej umowy

pożyczki pomiędzy stronami.

W skardze kasacyjnej strona powodowa, eksponując zasadność żądania, stara

się bronić stanowiska, że bezpodstawnie w postępowaniu dowodowym przed Sądem

Apelacyjnym pominięto dowód z zeznań sześciu świadków, chociaż zeznania te –

według skarżącego – „nie dotyczyły (...) bezpośrednio okoliczności związanych z

zawarciem umowy pożyczki”. Dotyczyły one natomiast innych faktów m.in. wręczenia

pieniędzy pozwanemu, oględzin działki, charakteru znajomości stron, częstotliwości

wizyt pozwanego na plebanii, charakteru kontaktów zawodowych pozwanego z parafią,

4

żądania zwrotu pożyczki, a więc – faktów nie objętych w istocie zakazami

przewidzianymi w art. 74 k.c. i art. 246 k.p.c. (art. 74 k.c. w wersji sprzed nowelizacji k.c.

z dnia 14 lutego 2003 r., Dz. U. Nr 49, poz. 408). Skarżący wyjaśnił, że „inicjatywa

dowodowa powoda w sytuacji, w której nie dysponował on pisemną umową pożyczki,

zmierzała do uprawdopodobnienia faktu jej zawarcia przez wskazanie okoliczności,

które nie miały charakteru czynności prawnej, ale z umową się wiązały” [s. (…) skargi

kasacyjnej]. Taka argumentacja posłużyła skarżącemu do sformułowania zasadniczego

zarzutu kasacyjnego, tj. zarzutu naruszenia art. 74 § 1 i § 2 k.c. (w wersji sprzed

nowelizacji) i art. 246 k.p.c. – jak wywodzono - w wyniku błędnego zastosowania tych

przepisów poprzez szerokie ujęcie przewidzianego w nim zakazu (zakaz

przeprowadzenia dowodu także „na okoliczności faktyczne związane z zawarciem

umowy pożyczki”).

Takiego stanowiska skarżącego nie sposób zaakceptować z następujących

względów.

Skarżący podtrzymuje zasadność zgłoszonego roszczenia o zwrot pożyczki

i przyjmuje, że sprostał obciążającemu go ciężarowi dowodu przez to,

że uprawdopodobnił przy pomocy zeznań świadków fakt powstania pewnej sekwencji

zdarzeń, które określił ogólnie jako zdarzenia „niedotyczące bezpośrednio okoliczności

związanych z zawarciem umowy”. Tymczasem użytą w art. 74 § 1 k.c. formułę

ustawową – „na fakt dokonania czynności prawnej” należy rozumieć w tym sensie, że

chodzi w niej o wykazanie przez dowodzącego faktu złożenia m.in. zgodnych

oświadczeń woli obu stron umowy, pozwalających na przyjęcie dojścia do skutku umowy

o określonej kwalifikacji prawnej. O takim oświadczeniu woli stron świadczyć może wiele

elementów ustalonego stanu faktycznego, przy czym oświadczenie takie może przybrać

różną postać (np. także oświadczenia dorozumianego, art. 65 k.c.). Przyjmując taki

punkt widzenia nie można zasadnie twierdzić, że eksponowanie istnienia w

postępowaniu dowodowym określonej sekwencji zdarzeń „związanych tylko z

zawarciem umowy” nie jest jednak w ogóle działaniem zmierzającym w istocie do

wykazania faktu złożenia zgodnego oświadczenia obu stron, a więc w istocie – faktu

dokonania określonej czynności prawnej (zawarcia umowy). Niezależnie od tego,

powołując się na zamiar „uprawdopodobnienia faktu zawarcia umowy pożyczki” (przy

honorowaniu zakazu wynikającego z art. 74 § 1 k.c.), skarżący nie stwierdza tego, że

z określonymi zdarzeniami (zaliczonymi do kategorii zdarzeń niedotyczących

bezpośrednio okoliczności związanych z zawarciem pożyczki) wiąże możliwość

5

skonstruowania stosownego domniemania faktycznego (art. 231 k.c.) i nie daje takiemu,

ewentualnemu zarzutowi stosownego wyrazu prawnego w podniesionych podstawach

kasacyjnych. Należałoby jednak i w tym wypadku zaznaczyć, że fakt dokonania

określonej czynności prawnej (zawarcia umowy) mógłby być wykazywany bezpośrednio

środkami dowodowymi i pośrednio, przy wykorzystaniu konstrukcji domniemania

faktycznego (art. 231 k.c.). W konsekwencji należałoby przyjąć, że sformułowany w art.

74 § 1 k.c. zakaz prowadzenia dowodu ze środków na fakt dokonania czynności prawnej

(zawarcia umowy) obejmuje nie tylko dowodzenie bezpośrednie, ale także możliwość

posługiwania się w tej mierze domniemaniami faktycznymi (art. 231 k.p.c.). Istotny jest

bowiem jurydyczny cel takiego zakazu w postaci preferowania dowodu z dokumentu dla

niektórych kategorii czynności prawnych, w tym także – dla umowy pożyczki (art. 720 §

2 k c). W tej sytuacji nie można uznać za trafny zarzut naruszenia art. 74 § 1 i § 2 k.c. (w

wersji sprzed nowelizacji k.c. z dnia 14 lutego 2003 r.) i art. 246 k.p.c. przy motywacji

prawnej tych zarzutów eksponowanych w skardze.

Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. z motywacją podaną w skardze kasacyjnej

nie mogą być brane pod uwagę w postępowaniu kasacyjnym. Nie może być też brany

pod uwagę zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., ponieważ

dotyczy on kwestii formalnej poprawności uzasadnienia zaskarżonego wyroku, a nie

wiarygodności i mocy dowodowej dowodów przeprowadzonych w postępowaniu

rozpoznawczym. Pominięcie dowodu z zeznań sześciu świadków było, jak stwierdzono,

usprawiedliwione przyjętą przez Sąd Apelacyjny interpretacją art. 74 § 1 i § 2 k.c. oraz

art. 246 k.p.c. co do zakresu zastosowania zakazu wskazanego w tych przepisach.

Nietrafny okazał się zatem zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. w postaci „nieuwzględnienia

w całości materiału dowodowego”. Chybiony pozostaje także zarzut naruszenia art. 162

k.p.c., skoro pełnomocnik pozwanego na pierwszej rozprawie oponował przeciwko

dopuszczaniu przez Sąd dowodów ze świadków na fakt zawarcia umowy pożyczki [k.

(…) akt sprawy] i następnie fakt takiego dopuszczenia eksponował w apelacji,

formułując stosowne zarzuty apelacyjne.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną jako

nieuzasadnioną (art. 39814

k.p.c.).