V CSK 478/08

Sygn. akt V CSK 478/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 września 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa C. Spółki z o.o.

przeciwko T. Spółce z o.o.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 10 września 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 sierpnia 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną; zasądza od powoda na rzecz

pozwanego kwotę 2700 (dwa tysiące siedemset) zł tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powód – C. Spółka z o.o. domagał się zapłaty od pozwanego –T. Spółki z

o.o. kwoty 119.863,86 zł z odsetkami tytułem wynagrodzenia za świadczenie usług

w zakresie zarządzania nieruchomością opisaną bliżej w pozwie. Kwota ta została

zasądzona w nakazie zapłaty w postępowaniu upominawczym. W sprzeciwie od

tego nakazu strona pozwana domagała się oddalenia powództwa. Sąd Okręgowy

oddalił powództwo po dokonaniu następujących ustaleń faktycznych.

W dniu 2 maja 2003 r. zawarta została umowy pomiędzy G. Spółką z o.o. a

F. Spółką z o.o. (po zmianie nazwy: C. Spółka z o.o.). Umowa ta obejmowała

zarząd budynkiem użytkowym, położonym w W., a także świadczenie innych usług

związanych z tą nieruchomością. Strony ustaliły w umowie stosowne

wynagrodzenie ryczałtowe. W wyniku umowy zawartej w dniu 3 listopada 2004 r.

pomiędzy stronami umowy z dnia 2 maja 2003 r. a T. Spółka z o.o., ten ostatni

podmiot wszedł w miejsce G. Spółka z o.o., nabywając uprawnienia z umowy

i przejmując zobowiązania z tejże umowy. Odpowiednie należności strony

powodowej wobec strony pozwanej objęte były odpowiednimi fakturami. W dniu

24 maja 2007 r. strona pozwana na mocy umowy przelewu z podmiotem nie

występującym w sporze (V. SA) nabyła wobec powoda wierzytelność pieniężną (w

wysokości 50.000 euro) wynikającą z umowy pożyczki, zawartej pomiędzy

powodem (jako pożyczkobiorcą) i V. S.A. (jako pożyczkodawcą). Przelew

obejmował wymagalną wierzytelność pożyczkową. Zgodnie z pkt 11 umowy

pożyczki (z dnia 21 września 2005 r.), strony przewidywały dopuszczalność

przelewu wierzytelności pożyczkodawcy. Zawiadomienie o przelewie strona

powodowa otrzymała dnia 12 czerwca 2007 r. Scedowana wierzytelność była

wymagalna, ponieważ strona powodowa w dniu 26 marca 2007 r. otrzymała od

pożyczkodawcy wezwanie do spełnienia świadczenia z tytułu umowy pożyczki do

dnia 30 marca 2007 r. Wraz z zawiadomieniem o cesji strona pozwana złożyła

stronie powodowej pierwsze oświadczenie o potrąceniu (w dniu 12 czerwca 2007

r.) w piśmie z dnia 30 lipca 2007 r. Strona pozwana wypowiedziała umowę

3

o zarząd budynku. Następne oświadczenia o potrąceniu nastąpiły w dniu 3 sierpnia

i 6 sierpnia 2007 r. (ostatecznie – w sprzeciwie od nakazu zapłaty).

W ocenie Sądu Okręgowego, doszło do skutecznego umorzenia objętej

pozwem wierzytelności w wyniku podniesienia przez pozwanego zarzutu

potrącenia. Wierzytelność (nabyta na podstawie cesji) była wymagalna w chwili

składania przez pozwanego oświadczenia o potrąceniu.

Apelacja strony powodowej została oddalona. Sąd Apelacyjny podzielił

zasadnicze ustalenia Sądu Okręgowego. Stwierdził, że Sąd pierwszej instancji

rozpoznał istotę sprawy. Skoro zarzut potrącenia został podniesiony przez

pozwanego w sprzeciwie od nakazu zapłaty, to strona pozwana – chcąc podważyć

ten zarzut – uprawniona była do zgłoszenia stosownych twierdzeń i wniosków

dowodowych w odpowiedzi na sprzeciw. W piśmie z dnia 19 września 2007 r.

(odpowiedzi na sprzeciw) strona powodowa nie twierdziła, ze doszło do

przedłużenia terminu zwrotu pożyczki; podnosiła jedynie to, iż nie nastąpiły

podstawy do wypowiedzenia umowy pożyczki przewidziane w § 8 tej umowy.

Zgłaszane przez powoda wnioski dowodowe były po części spóźnione, po części –

nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Sąd Apelacyjny nie uwzględnił też

wniosków o dopuszczenie w postępowaniu apelacyjnym dowodów z dokumentów

załączonych do apelacji na okoliczność nieskuteczności oświadczenia cedenta,

skoro po raz kolejny złożył oświadczenie o wypowiedzeniu pożyczki w późniejszym

terminie. Według Sądu drugiej instancji, przedmiotem dowodu mogą być tylko fakty,

a nie ich interpretacja. Ponadto przedłożone dokumenty nie miały znaczenia dla

ustalenia okoliczności faktycznych, istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, objęta cesją wierzytelność i przedstawiona

następnie do potrącenia była wierzytelnością wymagalną. Wniosek taki wynika

z treści § 3 umowy pożyczki, który przewidywał, że kwota pożyczki oraz wszelkie

narosłe i nie zapłacone odsetki będą płatne w rok po dacie zawarcia umowy,

tj. po dniu 21 września 2005 r. Ciężar dowodu wyznaczenia przez pożyczkodawcę

(cedenta) innego terminu spłaty pożyczki w pisemnym zawiadomieniu spoczywał

na powodzie (art. 6 k.c.). Powód w odpowiedzi na sprzeciw od nakazu zapłaty

nawet nie twierdził, iż doszło do przedłużenia udzielenia pożyczki. Z samego faktu

4

nie zażądania spłaty pożyczki w terminie nie można wyprowadzać wniosku,

że doszło do przedłużenia umowy pożyczki i to na określony termin.

W skardze kasacyjnej strony powodowej podnoszono zarzuty naruszenia

przepisów postępowania cywilnego, tj. art. 229 k.p.c., art. 231 k.p.c., art. 47912

§ 1

k.p.c. i art. 1143 k.p.c. Wskazywano także na zarzuty naruszenia prawa

materialnego tj. art. 498 k.c. i 499 k.c. oraz art. 25 § 1 ustawy – prawo prywatne

międzynarodowe.

Skarżący domagał się zmiany zaskarżonego wyroku w całości

i uwzględnienia powództwa, ewentualnie - uchylenia zaskarżonego wyroku, a

także wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji

do ponownego rozpoznania, ewentualnie – uchylenia jedynie zaskarżonego wyroku

i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W postępowaniu kasacyjnym nie mogły być brane pod uwagę wywody

prawne dotyczące przepisów art. 73, 74 i 77 k.c., ponieważ nie zostały one

powołane wcześniej w ramach przytaczania przez skarżącego stosownej podstawy

skargi kasacyjnej (art. 3983

§ 1 k.p.c.). Niezależnie od tego należy stwierdzić,

że strony umowy pożyczki mogłyby – w świetle prawa polskiego – dokonać zmiany

treści tej umowy także w sposób konkludentny.

2. Nie można podzielić zarzutu skarżącego, ze doszło do naruszenia art. 231

k.p.c. „poprzez nierozważenie domniemań faktycznych skonstruowanych przez

powoda i ich konsekwencji” procesowych. Po pierwsze, możliwość korzystania

z domniemania faktycznego stanowi uprawnienie sądu meriti i sąd ten ostatecznie

decyduje o tym, czy określone fakty (zdarzenia) można przyjąć za udowodnione

poprzez zastosowanie takiego domniemania. Po drugie, zarzut naruszenia art. 231

k.p.c. mógłby być ewentualnie wówczas brany pod uwagę, gdyby sąd meriti

dokonał ustaleń faktycznych stanowiących podstawę domniemania, na które

powoływałby się także skarżący (tożsamość podstawy domniemania faktycznego).

Tymczasem skarżący wskazuje na kilka (osiem) zdarzeń, które – jego zdaniem –

mogłyby stanowić właściwą podstawę domniemania faktycznego prowadzącego do

konkluzji o niewymagalności wierzytelności wynikającej z umowy pożyczki,

5

przedstawionej następnie do potrącenia. Takie zdarzenia nie zostały jednak objęte

ustaleniami faktycznymi obu Sądów. Po trzecie, przy ustalaniu wymagalności

naruszenia przedstawionego do potrącenia Sądy wzięły pod uwagę treść pkt 3

umowy pożyczki przewidującego terminu zwrotu sumy pożyczki (k. 113 akt sprawy)

i dokonywały ustaleń co do tego, czy nastąpił już taki termin (zob. pkt następny

uzasadnienia).

3. Według skarżącego, wskazywanie przez pozwanego na wypowiedzenie

umowy pożyczki (w sprzeciwie od nakazu zapłaty) oznacza jednocześnie

potwierdzenie przez tę stronę faktu „obowiązywania umowy pożyczki” (skarżącemu

chodzi zapewne o nienastąpienie terminu zwrotu pożyczki). Naruszenie art. 229

k.p.c. nastąpiło zatem „poprzez nieprzeanalizowanie konsekwencji przyznania

przez stronę faktu obowiązywania umowy pożyczki poza jej pierwotny okres

obowiązywania”. Taką konsekwencją powinno być – według skarżącego –

zwolnienie powoda z obowiązku dowodzenia faktu prolongaty terminu spłaty

pożyczki. Jeżeli ze wspomnianym wypowiedzeniem skarżący wiąże fakt

dorozumianego przesunięcia terminu spłaty pożyczki, to powinien powołać się

także na odpowiednie przepisy dotyczące interpretacji oświadczenia woli (art. 65 §

1 k.c.) i skutecznie zakwestionować stanowisko Sądów meriti w tym zakresie. To

samo odnosi się do sytuacji, w której skarżący z treści wezwania do zapłaty (z dnia

22 marca 2007 r.) próbuje wywieść intencję pożyczkodawcy (cedenta) prolongaty

terminu zwrotu pożyczki. Brak wspomnianego powołania się uniemożliwia w ogóle

kontrolę kasacyjną zaskarżonego wyroku w omawianym zakresie. W rezultacie za

prawidłowe należy uznać ustalenie Sądu Apelacyjnego, że nie doszło jednak do

sugerowanej prolongaty terminu zwrotu pożyczki, przewidzianego w pkt 3 umowy

pożyczki. Nie można zatem mówić o przyznaniu implicite przez pozwanego faktu

takiej prolongaty.

4. Według skarżącego, Sąd Apelacyjny naruszył przepis art. 47912

§ 1 k.p.c.

poprzez niezastosowanie zasad tzw. prekluzji dowodowej, ponieważ pozwany nie

podnosił wcześniej (w sprzeciwie od nakazu zapłaty) twierdzenia, iż „umowa

pożyczki wygasła”, a uczynił to dopiero na rozprawie. Bliższa motywacja tego

zarzutu wskazuje na to, że Sąd Apelacyjny, w ocenie skarżącego, rozważał kwestię

wymagalności roszczenia przedstawionego do potrącenia, mimo braku stosownego

6

twierdzenia ze strony pozwanego (cesjonariusza) w tym zakresie. Tymczasem

takiego twierdzenia można pośrednio doszukać się w treści wniesionego przez

pozwanego sprzeciwu, w którym podnosił on (powtarzał) zarzut potrącenia

scedowanej na jego rzecz wierzytelności z wierzytelnością powoda. Zarzut

potrącenia można bowiem skutecznie zgłosić wówczas, gdy wierzytelność

przedstawiona do kompensaty stała się już wymagalna w chwili dokonywania

potrącenia (art. 498 § 1 k.c. i art. 499 k c). Nie sposób zatem przyjmować, że

twierdzenie potrącającego (pozwanego) w zakresie powstania stanu wymagalności

roszczenia objęte zostały prekluzją dowodową przewidzianą w art. 47912

§ 1 k.p.c.

5. Prawidłowe ustalenia faktyczne Sądu drugiej instancji oraz

niezakwestionowanie skutecznie przez skarżącego treści stosunku pożyczki

(por. pkt 3 umowy pożyczki) przesądza o tym, że nietrafne okazały się zarzuty

naruszenia art. 498 k c i art. 499 k.c. Skoro Sąd Apelacyjny ustalił pojawienie się

stanu wymagalności wierzytelności pożyczkowej zgłoszonej do potrącenia, a nie

kwestionowano pozostałych przesłanek dopuszczalności kompensaty, tym samym

istniały podstawy do skutecznego zgłoszenia takiej kompensaty ze skutkiem

określonym w art. 498 § 2 k.p.c.

W odpowiedzi pozwanego na skargę kasacyjną powoda trafnie wskazano na

to, że dla zastosowania materialnego prawa obcego dla określonego stosunku

obligacyjnego niezbędne jest ustalenie dokonania wyboru takiego prawa przez

strony (art. 25 § 1 prawa międzynarodowego prywatnego). Nie ma przy tym

znaczenie określenie samego charakteru prawnego aktu wyboru prawa obcego

(zdarzenie prawne czy czynność prawna o określonych właściwościach).

W treści uzasadnienia wyroków obu Sądów meriti brak ustaleń w omawianym

zakresie. Co więcej, powód nie powoływał się do czasu pojawienia się prekluzji

dowodowej (art. 47912

§ 1 k.p.c.) na to, że z racji poddania umowy pożyczki z dnia

21 września 2005 r. prawu luksemburskiemu (pkt 12 umowy), do umowy tej będą

miały zastosowanie odpowiednie przepisy luksemburskiego systemu prawa.

Powołanie się takie nastąpiło dopiero w skardze kasacyjnej w związku

z formułowaniem podstaw skargi. Wbrew sugestii skarżącego, dla skutecznego

poniesienia zarzutu naruszenia art. 25 § 1 prawa międzynarodowego prywatnego

7

nie wystarczy to, że tekst umowy pożyczki z odpowiednią klauzulą wyboru prawa

obcego znajdował się w aktach sprawy i sądy znały treść tej klauzuli.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną

powoda jako nieuzasadnioną (art. 39814

k.p.c.) i orzekł o kosztach postępowania.