I PK 27/11

Sygn. akt I PK 27/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 lipca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Gersdorf

w sprawie z powództwa Adriana Ł.

przeciwko SGL C. Polska SA

o odprawę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 26 lipca 2011 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 9 września 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną i nie obciąża powoda obowiązkiem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego stronie pozwanej.

U z a s a d n i e n i e

Powód wniósł o zasądzenie od pozwanego 16.356 zł brutto wraz z

odsetkami ustawowymi od 11 lipca 2009 r. W uzasadnieniu pozwu podniesiono, że

2

powód był pracownikiem pozwanego, zatrudnionym na podstawie umowy o pracę

na czas określony do 31 maja 2010 r. Stosunek pracy powoda rozwiązano za

dwutygodniowym wypowiedzeniem dokonanym przez pracodawcę. Przyczyna

wypowiedzenia nie dotyczyła pracownika. Powód był objęty Zakładowym Układem

Zbiorowym Pracy dla Pracowników SGL C. Polska S.A. z 17 marca 2004 r. ze zm.,

który przewiduje odprawy dla pracowników, z którymi rozwiązano umowę o pracę z

przyczyn niedotyczących pracowników. W opinii powoda prawo do odprawy z

układu przysługuje niezależnie od odprawy, jaką powód otrzymał na podstawie

ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników w

wysokości 8 178,16 zł. W opinii powoda powinien on otrzymać dodatkową odprawę

z układu zbiorowego.

Sąd Rejonowy wyrokiem z 26 lutego 2010 r. oddalił powództwo. W

uzasadnieniu podkreślono, że zgodnie z przyjętą u pozwanego praktyką i

ustalonym zwyczajem pozwany nie wypłacał dodatkowej odprawy pracownikom, z

którym rozwiązano umowę za wypowiedzeniem. Intencją pozwanego oraz

związków zawodowych było, aby dodatkowe odprawy były przewidziane tylko w

razie rozwiązania z pracownikami umów za porozumieniem stron. Z tego względu

kierownictwo pozwanego dokonywało analizy, czy z danym pracownikiem

rozwiązać umowę za porozumieniem, czy wypowiedzieć umowę bez dodatkowej

odprawy. Zwyczajowi temu odpowiadały postanowienia regulaminów

obowiązujących u pozwanego: z 28 marca 2001 r. w kwestii zwolnień

indywidualnych i z 19 stycznia 2005 r. w sprawie zwolnień grupowych, zgodnie z

którymi pracownikom, z którymi rozwiązano umowy o pracę za porozumieniem

stron, należą się odprawa zarówno z ustawy z 2003 r., jak i z układu. Ustęp 9

regulaminu z 2005 r. stanowił wprost, że w przypadku niezawarcia porozumienia i

rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem pracownik ma prawo do odprawy

pieniężnej tylko z ustawy z 13 marca 2003 r. Wskazano również na stanowisko KS

NSZZ z 10 czerwca 2006 r., które miało potwierdzać taki sposób rozumienia

odpowiednich postanowień układu zbiorowego. Podkreślono, że postanowienia

układu podlegają sądowej wykładni przy zastosowaniu wszystkich jej metod, nie

ograniczając się jedynie do interpretacji językowej. Szczególne znaczenie ma

3

wykładnia skierowana na ustalenie celów, woli i zamiaru stron układu, które go

zawarły. Wspomniano w tym kontekście o art. 50 § 5 układu („Wyjaśnień treści

Układu dokonuje Zarząd Pracodawcy oraz przedstawiciele Organizacji

Związkowych”). W opinii Sądu prezentowane stanowisko wynika również z treści

przepisów układu:

1) art. 7 („W razie konieczności rozwiązania przez Pracodawcę umów o

pracę z przyczyn niedotyczących pracowników w drodze wypowiedzenia

dokonanego przez Pracodawcę a także na mocy porozumienia stron stosuje się

odrębne przepisy prawa powszechnie obowiązujące, z zastrzeżeniem art. 8”).

2) art. 8 („W związku z rozwiązaniem umowy o pracę z przyczyn

niedotyczących pracownika, przysługują pracownikowi odprawy pieniężne, o

których mowa w art. 26”).

3) art. 26 („§ 1 W przypadku rozwiązywania umów o pracę z przyczyn, o

których mowa w art. 7 w trybie grupowych lub indywidualnych zwolnień

pracownikom wypłacane są odprawy pieniężne według przepisów Układu, oprócz

odpraw pieniężnych wypłacanych na podstawie przepisów ustawy z dnia 13 marca

2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy

z przyczyn niedotyczących pracowników z późniejszymi zmianami, § 2 Wysokość

odprawy pieniężnej określonej według przepisów Układu zależy od łącznego okresu

zatrudnienia pracownika, z zastrzeżeniem § 5 [...], § 5 Pracownik nabywa prawo do

odprawy pieniężnej określonej według przepisów Układu, o której mowa w § 2 i 3 w

przypadku rozwiązania umowy o pracę z przyczyn niedotyczących pracownika na

mocy porozumienia stron, w terminach określonych przez Zarząd Pracodawcy. § 6

Odprawa pieniężna, o której mowa § 1-3 ustalana jest według zasad

obowiązujących przy obliczaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy i

wypłacana jest w terminie wypłaty wynagrodzeń pracowników za miesiąc, w którym

nastąpiło rozwiązanie umowy o pracę. [...]”.

Apelację wniósł powód. Zarzucił naruszenie postanowień układu: art. 7 w

związku z art. 8 i art. 26 oraz art. 233 § 1 k.p.c.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 9

września 2010 r. oddalił apelację. W uzasadnieniu podkreślono, że spór sprowadzał

4

się do wykładni przepisów układu zbiorowego. Stwierdzono jedynie, że Sąd I

instancji „dokonał właściwej wykładni przepisów powołanego powyżej układu

regulujących prawo do dalszych odpraw”, aby dalej uznać, że „niewątpliwie

przepisy ZUZP jako regulacja szczególna mogą rozszerzyć uprawnienia

pracownicze, przy czym najczęściej uzależniają je od spełnienia określonych

warunków i tak się stało niewątpliwie w odniesieniu do dalszych odpraw u

pozwanego z tytułu rozwiązania umów o pracę z przyczyn niedotyczących

pracowników, gdy uzależniono je od spełnienia warunku w postaci rozwiązania

umowy o pracę za porozumieniem stron”. Podniesiono wreszcie, że u pracodawcy

istniała praktyka wypłacania dodatkowych odpraw z układu jedynie w razie

rozwiązania umowy za porozumieniem. Istnienie tego zwyczaju nie było

kwestionowane przez powoda.

Wyrok skargą kasacyjną zaskarżył powód. Zarzucił naruszenie prawa

materialnego: 1) art. 7 w związku z art. 8 i art. 26 Zakładowego Układu

Zbiorowego Pracy dla Pracowników SGL C. Polska SA z 17 marca 2004 r. ze zm.

w związku z art. 9 § 1 k.p. i art. 65 § 2 k.c. w związku z art. 300 k.p. przez błędną

wykładnię powołanych przepisów układu, w szczególności w skutek

nieuzasadnionego zastosowania art. 65 § 2 k.c. w związku z art. 300 k.p., 2) art. 9

§ 4 k.p. w związku z art. 183a

§ 1, § 2 i § 4 i art. 183b

§ 1 k.p. poprzez zastosowanie

postanowień ZUZP, które określają prawa i obowiązki stron stosunku pracy w

sposób, który narusza zasadę równego traktowania w zatrudnieniu, różnicując

prawo do odprawy, w zależności od niedozwolonego kryterium – formy

rozwiązania stosunku pracy.

Zarzucono również naruszenie przepisów postępowania: 1) art. 378 § 1 w

związku z art. 391 § 1 i art. 328 § 2 k.p.c. przez nierozpoznanie sprawy w

granicach apelacji polegające na braku rozważenia na nowo całego zebranego w

sprawie materiału i dokonania jego własnej oceny prawnej, odniesienia się do

wszystkich zarzutów, a także sporządzenie uzasadnienie zaskarżonego wyroku,

które nie zawiera wyjaśnienia podstawy prawnej i prawnego odniesienia się do

podniesionych w apelacji zarzutów, 2) art. 381 w związku z art. 356 i art. 382 k.p.c.

poprzez wydanie orzeczenia tylko na podstawie materiału zebranego w

postępowaniu w pierwszej instancji, choć potrzeba powołania nowych faktów i

5

dowodów przez powoda wynikła dopiero po wydaniu wyroku przez Sąd Rejonowy,

a także poprzez niewydanie na rozprawie postanowienia o oddaleniu wniosków

dowodowych powoda.

Jako okoliczności uzasadniające przyjęcie skargi do rozpoznania wskazano

na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego, które dotyczyć ma

określenia sposobu interpretowania układów zbiorowych pracy. W szczególności

dotyczyć to ma odpowiedzi na pytanie, czy stosowanie art. 65 § 2 k.c. może być

pierwszoplanowe, czy też dopiero, gdy zawodzi wykładnia właściwa aktom

normatywnym. Zagadnienie ma dotyczyć także znaczenia wykładni subiektywnej

w przypadku sformalizowanych układów zbiorowych pracy. Wskazano również na

potrzebę wykładni przepisów prawnych – art. 9 § 1 i § 2 k.p. w związku z art. 65 §

2 k.p. w związku z art. 300 k.p. – które wywołują rozbieżności w orzecznictwie

sądów. Skarga ma być również oczywiście uzasadniona.

Wniesiono również o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego i

zmianę wyroku Sądu Rejonowego z 26 lutego 2010 r. poprzez zasądzenie od

strony pozwanej na rzecz powoda 16 356 zł z odsetkami ustawowymi od 11 lipca

2009 r. do dnia zapłaty a także zwrotu kosztów procesu obejmujących koszty

zastępstwa prawnego powoda przez adwokata w kwocie 2 400 zł, kosztów

postępowania apelacyjnego w kwocie 1 230 zł, w tym opłaty od apelacji w kwocie

30 zł i kosztów zastępstwa prawnego powoda przez adwokata w postępowaniu

apelacyjnym w kwocie 1 200 zł. Wniesiono ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Okręgowemu. W skardze domagano się także, na podstawie art. 109 § 1

k.p.c., przyznania kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanym,

w tym kosztów zastępstwa prawnego powoda przez adwokata.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nie mieć uzasadnionych podstaw.

Zarzuty naruszenia prawa materialnego sprowadzały się do dwóch kwestii.

Po pierwsze niewłaściwe zastosowanie, będące skutkiem błędnej wykładni

przepisów układu zbiorowego pracy, co spowodowało przyjęcie, że nabycie prawa

do odprawy następuje jedynie w razie rozwiązania stosunku pracy za

6

porozumieniem stron. Po drugie uzależnienie prawa do odprawy w zależności od

niedozwolonego kryterium -formy rozwiązania stosunku pracy. Wstępnie należy

zauważyć, że zarzuty powyższe są ze sobą sprzeczne. Należało więc odnieść się

do nich osobno.

Zarzuty odnoszące się do pierwszej kwestii były podnoszono już w apelacji.

Sąd Okręgowy rozstrzygał więc w sprawie interpretacji spornych postanowień

układu zbiorowego pracy. Strony sporu różniły się w ocenie zasadniczego dla

rozstrzygnięcia problemu. Chodziło mianowicie o to, czy dodatkowa odprawa

należy się jedynie w razie rozwiązania stosunku pracy za porozumieniem stron, czy

także w razie wypowiedzenia dokonanego przez pracodawcę.

Sąd Okręgowy w pełni podzielił ustalenia i argumentację Sądu I instancji, w

pełni podzielił też wykładnię uregulowań układowych i przyjął je za własne.

Interpretacja postanowień układowych wiąże się z wieloma różnymi

problemami. W sprawie zasadnicze znaczenie miało ustalenie dotyczące woli stron

układu oraz dotychczasowej praktyki stosowanej u pozwanego pracodawcy. Z

jednoznacznych ustaleń (regulaminy zwolnień indywidualnych i grupowych),

stanowisko jednego z podmiotów, będącego stroną układu wynikało, że prawo do

odprawy nabywa jedynie pracownik, który rozwiązał stosunek pracy za

porozumieniem stron. Nie bez znaczenia dla wyniku interpretacji postanowień

układowych miał też fakt, że wcześniej nie zdarzyło się aby pozwany wypłacił

odprawę pracownikowi, z którym umowę o pracę rozwiązano poprzez

wypowiedzenie. Jak z tego wynika Sąd Okręgowy, wbrew zarzutom skargi, nie

ograniczył się do zastosowania art. 65 § 2 k.c. w zw. z art. 300 k.p. w celu

ustalenia woli i zamiaru stron układu.

Ponadto Sąd Najwyższy w wielu orzeczeniach przyjmował, że wprawdzie w

drodze wyjątku i z dużą ostrożnością, możliwe jest posiłkowe stosowanie do

wykładni postanowień aktów autonomicznego prawa pracy art. 65 k.c. w związku z

art. 300 k.p.(zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 2009 r., II PK 232/08,

OSNP 2011, nr 5-6, poz. 70, czy z dnia 19 marca 2008 r., I PK 234/07,

niepublikowany i powołane w nich orzecznictwo Sądu Najwyższego). Tak więc

ustalenie dokonane w ten sposób należało uznać za poprawne. Sądu obu instancji

nie stosowały bowiem art. 65 § 2 k.c. w sposób bezpośredni, co więcej dokonana

7

wykładnia nie została oparta wyłącznie na ustaleniu woli stron układu zbiorowego.

Należy także pamiętać, że w odniesieniu do wyjaśniania treści postanowień

układów zbiorowych pracy ma zastosowanie przepis art. 2416

§ 2 k.p. W

orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie więc podnoszono, że do interpretacji

norm układowych mają zastosowanie ogólne zasady interpretacji norm prawnych,

jednak szczególne znaczenie ma w tym przypadku wykładnia skierowana na

ustalenie celu, woli i zamiaru stron układu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10

listopada 1999 r., I PKN 345/99,OSNP 2001, nr 6, poz. 195). Wprawdzie

wyjaśnienia stron układu nie są wiążące dla sądu, ale nie wynika z tego, że przy

interpretowaniu jego przepisów intencje i wola stron układu są bez znaczenia,

wręcz przeciwnie mają one szczególną wagę (uchwała składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2004 r., III PZP 12/03, OSNP 2004, nr 11, poz.

187). Tak więc było możliwe i zasadne rozstrzygnięcie, że prawo do dodatkowej

odprawy nabywa jedynie pracownik, który rozwiązał umowę o pracę za

porozumieniem stron.

W związku z powyższym należy stwierdzić, że wyjaśnienie postanowień

układu zbiorowego pracy powinno uwzględniać przede wszystkim reguły wykładni

językowej. Rozstrzygnięcie wątpliwości interpretacyjnych nie powinno także

pomijać woli i zamiaru stron układu a także praktyki dotychczasowego stosowania

jego spornych postanowień.

Odnośnie zarzutu naruszenia art. 9 § 4 k.p. w związku z art. 183a

§ 1, § 2 i §

4 i art. 183b

§ 1 k.p. należy stwierdzić, że Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę

kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego. Tymczasem zarzut powyższy nie został

podniesiony w apelacji. Zarzut powyższy nie może więc być przedmiotem kontroli

kasacyjnej Sądu Najwyższego. Jedynie więc na marginesie można stwierdzić, że

przyznanie prawa do dodatkowych odpraw, którego nabycie jest uzależnione od

zawarcia, rozwiązującego stosunek pracy, porozumienia stron nie stanowi

kryterium dyskryminacyjnego.

Nieuzasadnione okazały się także powołane skardze kasacyjnej zarzuty

naruszenia przepisów prawa procesowego. Sąd Okręgowy rozważył w całościowy

sposób materiał dowodowy i zarzuty apelacji. Sąd ten mógł także pominąć nowe

8

(zgłaszane dowody), gdyż strona powodowa mogła je powołać w postępowaniu

przed Sądem Rejonowym, a potrzeba ich powołania nie wynikła później.

W żadnym razie skarga kasacyjna nie była oczywiście uzasadniona.

Z tych względów na podstawie art. 39814

k.p.c, orzeczono jak w sentencji

wyroku.